مقدمه

بهداشت روان یکی از شاخص‌های اساسی سلامت در جوامع مختلف است و نقش تعیین‌کننده‌ای در پویایی، کارآمدی و توسعه پایدار هر جامعه ایفا می‌کند. سازمان جهانی بهداشت، سلامت را «حالت رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی و نه صرفاً فقدان بیماری یا ناتوانی» تعریف کرده است. بر اساس گزارش این سازمان، حدود 25 درصد افراد در طول زندگی خود حداقل یک اختلال روانی را تجربه می‌کنند.⁽¹⁾ در این میان، استرس به‌عنوان پاسخی طبیعی به موقعیت‌های تهدیدکننده یا فشارزا شناخته می‌شود که در صورت تداوم می‌تواند زمینه‌ساز بروز اختلالات روان‌تنی و مشکلات جسمانی متعدد گردد.⁽²⁾

استرس شغلی و تحصیلی از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده سلامت روان محسوب می‌شوند. تحصیل در رشته‌های علوم پزشکی، به‌ویژه دندانپزشکی، به دلیل ماهیت پیچیده، طولانی و مهارت‌محور آن، با سطوح بالایی از استرس همراه است.⁽³⁾ دانشجویان دندانپزشکی علاوه بر یادگیری مباحث نظری، ملزم به کسب مهارت‌های بالینی دقیق، برقراری ارتباط مؤثر با بیماران و پاسخگویی به انتظارات آموزشی و حرفه‌ای هستند؛ شرایطی که آنان را در معرض عوامل استرس‌زای متعددی قرار می‌دهد.^(4،5)

مطالعات نشان داده‌اند دانشجویان دندانپزشکی نسبت به جمعیت عمومی سطوح بالاتری از اضطراب، افسردگی و حساسیت‌های بین‌فردی را تجربه می‌کنند.^(7-5) همچنین شیوع استرس در میان دندانپزشکان بیش از سه برابر افراد عادی گزارش شده است.⁽⁸⁾ پیامدهای استرس مزمن می‌تواند شامل افزایش فشارخون، اختلالات خواب، مشکلات گوارشی، ضعف سیستم ایمنی، سردرد، اختلالات خلقی و کاهش عملکرد تحصیلی باشد.⁽⁹⁾ آموزش بالینی، بخش اساسی آموزش در علوم پزشکی است و بدون آن تربیت نیروی متخصص و کارآمد امکان‌پذیر نخواهد بود.⁽¹⁰⁾ محیط بالینی به‌عنوان بستری برای انتقال آموخته‌های نظری به عمل، متأثر از عوامل شناختی، اجتماعی، فرهنگی، انگیزشی و عاطفی است.⁽¹¹⁾ کیفیت این محیط نقش مهمی در یادگیری، رضایت تحصیلی و عملکرد دانشجویان دارد.^(12،13) با این حال، همین محیط می‌تواند به‌عنوان منبع مهمی از استرس نیز عمل کند.

عوامل استرس‌زا در دانشجویان دندانپزشکی را می‌توان در چند حوزه اصلی شامل کارآمدی دانشگاهی، درمان و فعالیت‌های کلینیکی، باورهای درونی، شرایط آموزش بالینی و سایر عوامل فردی و محیطی و همچنین متغیرهای جمعیت‌شناختی نظیر جنس و ترم تحصیلی طبقه‌بندی کرد.^(8،14،15)

بررسی مطالعات پیشین نشان می‌دهد که استرس محیطی و مشکلات سلامت روان در میان دانشجویان دندانپزشکی در کشورهای مختلف به‌طور گسترده مورد مطالعه قرار گرفته است. Lugassy و همکاران ⁽¹⁶⁾ ، با بررسی 131 دانشجوی دندانپزشکی گزارش کردند که شیوع افسردگی، اضطراب و استرس به ترتیب 52، 57 و 55 درصد بوده و بیشترین منبع استرس، بار تحصیلی و ارزیابی‌های آموزشی است. Alamoush و همکاران ⁽⁸⁾، در مطالعه‌ای روی 382 دانشجوی سال 4 تا 6 دندانپزشکی نشان دادند که دانشجویان سال پنجم، بالاترین سطح استرس را در تمامی حوزه‌های پرسشنامه DES تجربه می‌کنند و استرس به‌طور معناداری با عملکرد تحصیلی و جنس مرتبط است. در ایران، Ebrahimzadeh و همکاران⁽¹³⁾ ،  با بررسی 118 دانشجوی دندانپزشکی کاشان گزارش کردند که 6/57 درصد دانشجویان دارای استرس محیطی بالا هستند و بیشترین استرس مربوط به درمان بیماران و آموزش بالینی است. همچنین  Rabiei و Safarpour ⁽¹⁷⁾ ، در مطالعه‌ای روی 167 دانشجوی دندانپزشکی گیلان، میانگین بالاترین نمره استرس را مربوط به حیطه درمان بیماران و بیشترین عامل استرس‌زا را، ترس از امتحان و نمرات گزارش کردند. یافته‌های این مجموعه مطالعات نشان می‌دهد که سطوح استرس در دانشجویان دندانپزشکی بالا بوده و عوامل آموزشی، بالینی و فردی سهم قابل توجهی در ایجاد آن دارند.

استرس محیط دندانپزشکی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های دوران تحصیل، می‌تواند سلامت روان، عملکرد آموزشی و رضایت حرفه‌ای دانشجویان را تحت تأثیر قرار دهد. افزایش سطح استرس با کاهش کارایی تحصیلی، افت عملکرد بالینی، کاهش انگیزه و حتی بروز رفتارهای ناسازگارانه همراه است.^(18،19)

اگرچه مطالعات متعددی در زمینه استرس دانشجویان دندانپزشکی انجام شده است، اما میزان و نوع عوامل استرس‌زا بسته به شرایط آموزشی، فرهنگی و اجتماعی هر دانشکده متفاوت است. نبود مطالعه‌ای جامع در دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی البرز باعث شد انجام پژوهشی بومی در این زمینه ضروری به نظر برسد. شناسایی سطح استرس محیط دندانپزشکی و عوامل مرتبط با آن در دانشجویان بالینی دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی البرز می‌تواند زمینه‌ساز برنامه‌ریزی‌های مؤثر جهت ارتقای سلامت روان، بهبود کیفیت آموزش بالینی و افزایش کارایی دانشجویان گردد.

مواد و روش‌ها

پژوهش حاضر یک مطالعه مقطعی، از نوع توصیفی–تحلیلی است که در سال۱۴۰۴–1403 در دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی البرز، بر روی دانشجویان دوره بالینی (ترم نهم به بعد) انجام شد. بر اساس استعلام انجام شده از آموزش دانشکده، تعداد این دانشجویان 117 نفر برآورد شد که به صورت تمام شماری، وارد مطالعه شدند. دانشجویان مهمان و همچنین پرسشنامه‌های ناقص یا مخدوش از مطالعه خارج شدند.

پس از اخذ مجوزهای لازم و کد اخلاق از کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی البرز (به شماره IR.ABZUMS.REC.1404.053)، پرسشنامه‌ها به‌صورت کاغذی در اختیار دانشجویان سال پنجم و ششم که تمایل به شرکت در مطالعه داشتند، قرار گرفت. پیش از تکمیل پرسشنامه، رضـایت آگاهانه از دانشجویان کسب شد. اهداف مطالعه و نحوه پاسخ‌دهی برای شرکت‌کنندگان توضیح داده شد. پرسشنامه ها بدون نام بوده و به دانشجویان اطمینان داده شد که اطلاعات به‌صورت محرمانه جمع‌آوری و گزارش خواهد شد. تکمیل پرسشنامه‌ها حدود 15 دقیقه زمان می‌برد و قبل از شروع کلاس‌های آموزشی، با هماهنگی اساتید مربوطه، توزیع و تکمیل پرسشنامه ها انجام شد.

ابزار جمع‌آوری داده‌ها شامل دو بخش بود. در بخش اول، اطلاعات دموگرافیک شامل سن، جنس، وضعیت تأهل، ترم تحصیلی، محل سکونت، وضعیت اقتصادی، میزان علاقه به رشته دندانپزشکی و معدل و در بخش دوم، برای ارزیابی استرس‌های مرتبط با محیط آموزشی دندانپزشکی از پرسشنامهDental Environment Stress (DES)  استفاده شد.^(2۰) این پرسشنامه شامل 32 گویه در 6 حیطه عملکرد تحصیلی (Academic performance با 7 سؤال)، درمان بیمار (patient treatment با 4 سؤال)، باورهای درونی (self-efficacy beliefs با 4 سؤال)، عوامل دانشگاهی (اعضای هیات علمی، مدیریت و امور اداری دانشکده) (faculty and administration با 2 سؤال)، آموزش بالینی (clinical training با 11 سؤال) و سایر عوامل استرس‌زا (other items با 4 سؤال) می باشد. پاسخ‌ها بر اساس مقیاس لیکرت 4 درجه‌ای از 1 (بدون استرس) تا 4 (استرس شدید) نمره‌گذاری می‌شوند. بنابراین، نمره کل DES برای هر شرکت‌کننده عددی بین 32 تا 128 متغیر می باشد. برای هر یک از حیطه ها نیز میانگین نمره گویه های آن، به عنوان نمره استرس حیطه مورد نظر ارائه گردید. نمره بالاتر نشان‌دهنده استرس بیشتر دانشجویان بود.

سپس با توجه به متفاوت بودن تعداد گویه‌ها در هر حیطه، به منظور استانداردسازی و یکسان نمودن نمرات و سهولت مقایسه در حیطه های مختلف، ارزیابی سطح استرس با استفاده از یک سیستم امتیازدهی با حداکثر نمره ممکن 4 انجام شد و نمرات در دامنه 1 تا 4 گزارش شدند. در نهایت، نتایج به شرح زیر طبقه‌بندی شدند: استرس کم (نمرات کمتر از 2)، استرس متوسط ​​(نمرات بین 2 تا 3) و استرس زیاد (نمرات بیشتر از 3).

روایی و پایایی نسخه فارسی این ابزار در مطالعه Ramazani و Nazari⁽²¹⁾ ،  تأیید شده است. روایی پرسشنامه با استفاده از شاخص‌های نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) تأیید شد؛ به‌طوری‌که گویه‌های دارای CVR بیش از 62/0 و CVI بالاتر از 79/0 پذیرفته شدند. همچنین پایایی ابزار با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای حیطه‌های مختلف بین 77/0 تا 84/0 گزارش شد که نشان‌دهنده همسانی درونی مطلوب پرسشنامه بود.

داده‌های جمع‌آوری شده پس از ورود به نرم‌افزار SPSS نسخه 27 مورد تحلیل قرار گرفتند. برای توصیف متغیرهای کمی از شاخص‌های میانگین و انحراف معیار و برای متغیرهای کیفی از فراوانی و درصد استفاده شد. با توجه به غیرنرمال بودن داده‌ها، برای بررسی ارتباط بین متغیرها از آزمون‌های من-ویتنی، کروسکال-والیس و ضریب همبستگی اسپیرمن استفاده شد. سطح معنی‌داری در همه آزمون‌ها 05/0 در نظر گرفته شد.

یافته ها

در مجموع، از میان 117 دانشجوی واجد شرایط، 93 نفر پرسشنامه‌ها را به‌طور کامل تکمیل کردند (نرخ پاسخ‌گویی: 49/79درصد). میانگین سنی دانشجویان 2/4 ± 25 سال بود. تعداد 84 نفر (3/90درصد) از دانشجویان مجرد، 81 نفر (1/87درصد) ساکن منزل خانوادگی و 61 نفر (6/65 درصد)  دارای وضعیت اقتصادی متوسط بودند. همچنین اغلب دانشجویان (84 نفر ، 3/90 درصد) به رشته تحصیلی خود علاقه‌مند بودند که در ترم‌های 9 تا 12 توزیع نسبتاً یکنواختی داشتند. مشخصات جمعیت‌شناختی شرکت‌کنندگان در جدول 1 ارائه شده است.

میانگین نمره کلی استرس در دانشجویان 57/0±45/2 به دست آمد. در میان حیطه‌های شش‌گانه پرسشنامه استرس محیط آموزشی دندانپزشکی (DES)، بیشترین میانگین نمره مربوط به حیطه سایر عوامل استرس‌زا (67/51±0/2) و درمان بیماران (69/51±0/2) بود. کمترین میانگین نمره نیز در عملکرد تحصیلی (71/31±0/2) و باورهای درونی (69/51±0/2) مشاهده شد. میانگین نمرات استرس در حیطه‌های مختلف پرسشنامه DES در جدول 2 نشان داده شده است.

مهمترین گویه استرس زا در هر حیطه، در جدول 3 آورده شده است.

نتایج تحلیل‌های مقایسه‌ای نشان داد بین جنس و میزان استرس ارتباط معنی‌دار وجود داشت (001/0p=)، به‌طوری‌که دانشجویان مؤنث سطح استرس بالاتری نسبت به دانشجویان مذکر گزارش کردند. با این حال، بین میزان استرس، با وضعیت تأهل و علاقه‌مندی به رشته تحصیلی تفاوت معنی‌داری مشاهده نشد (05/0p>). مقایسه نمره

استرس بر اساس برخی ویژگی‌های فردی در جدول 1 ارائه شده است.

آزمون کروسکال والیس نشان داد، میزان استرس دانشجویان با وضعیت سکونت اختلاف معنی دار داشت. به منظور بررسی دوتایی گروهها، آزمون من- ویتنی نشان داد دانشجویانی که به‌تنهایی زندگی می‌کردند، سطح استرس بالاتری نسبت به دانشجویان ساکن با خانواده (003/0p=) و ساکن خوابگاه (002/0p=)  داشتند. همچنین وضعیت اقتصادی با میزان استرس ارتباط معنی‌داری نشان داد (039/0p=)، به‌گونه‌ای که دانشجویان دارای وضعیت اقتصادی ضعیف نسبت به دانشجویان با وضعیت اقتصادی متوسط، استرس بیشتری گزارش کردند  (001/0p=). نتایج مقایسه میزان استرس بر اساس محل سکونت و وضعیت اقتصادی در جدول 1 ارائه شده است.

آزمون همبستگی اسپیرمن نشان داد که بین سن (019/0=p) و ترم تحصیلی (007/0=p) با میزان استرس ارتباط مثبت و معناداری مشاهده شد، به این معنا که با افزایش سن و ترم تحصیلی، نمره استرس نیز افزایش می یافت. با این حال بین معدل و میزان استرس ارتباط معنی داری مشاهده نشد (93/0=p). (جدول 4)

تحلیل توأم عوامل مرتبط با استرس با استفاده از مدل خطی عمومی (General Linear Model) انجام شد. متغیرهای دارای ارتباط معنی‌دار در تحلیل تک‌متغیره شامل سن، جنس، محل سکونت، وضعیت اقتصادی و ترم تحصیلی وارد مدل شدند. نتایج مدل خطی عمومی نشان داد که سن، جنس، محل سکونت و وضعیت اقتصادی همچنان ارتباط معنی‌داری با نمره استرس داشتند؛ به نحوی که با افزایش سن، نمره استرس افزایش می یافت (019/0p= ، 94/0= (b). همچنین جنس، محل سکونت و وضعیت اقتصادی از پیش بینی کننده های مستقل استرس بودند. در مقابل، پس از تعدیل اثر سایر متغیر ها، ترم تحصیلی ارتباط معنی داری با نمره استرس نداشت (55/0 p=) (جدول 5).

بحث

هدف این مطالعه، بررسی میزان استرس محیط آموزشی در دانشجویان بالینی دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی البرز در سال تحصیلی 1404-1403 بود. نتایج نشان داد که میانگین استرس دانشجویان در سطح متوسط قرار داشت. این یافته با نتایج اغلب مطالعات داخلی^{(14،17،2۲-۲۷)}و خارجی^{(4،19،20،28،29)} همخوانی دارد و احتمالاً ناشی از شباهت در ساختار آموزشی، برنامه درسی و شرایط آموزش بالینی در دانشکده‌های دندانپزشکی است. در مطالعاتی در عربستان صعودی⁽¹⁹⁾،  اردن⁽²⁰⁾ و در آمریکا ⁽²⁹⁾، سطح استرس دانشجویان دندانپزشکی متوسط رو به بالا گزارش شد. با توجه به ماهیت حرفه دندانپزشکی و مسئولیت بالینی و مستقیم درمان بیماران، تجربه سطحی از استرس در این دانشجویان قابل انتظار است.

در بررسی ابعاد مختلف استرس، همسو با برخی مطالعات^{(14،17،22،23،2۵-۲۷)}، بیشترین میزان استرس مربوط به حیطه‌های «درمان بیماران» و «سایر عوامل استرس‌زا» بود.

دوره آموزش کلینیکی، زیربنای حرفه دندانپزشکی بوده و دانشجویان برای رسیدن به سطحی از مهارت های حرفه ای قابل قبول، از فراز و نشیب های آموزشی گوناگونی عبور نموده اند. مسئولیت درمان بیماران، ترس از بروز خطاهای درمانی، ترس از کار با بیماران مبتلا به بیماری‌های عفونی مسری و نگرانی از پیامدهای آن، از مهم‌ترین عوامل ایجادکننده استرس محسوب می‌شوند. آگاهی ناکافی نسبت به اصول احتیاطی استاندارد، می‌تواند این استرس را تشدید کند.

همچنین ترس از مردود شدن در روتیشن‌ها، کمبود زمان بین امتحانات و دشواری تکمیل الزامات آموزشی (Requirements)  از مهم‌ترین عوامل استرس‌زا گزارش شد. این یافته‌ها با نتایج مطالعات پیشین همسو است ^{(17،22،26،30،31،32،33)}و نشان می‌دهد فشارهای مرتبط با آموزش بالینی و ارزیابی‌های آموزشی همچنان از مهم‌ترین منابع استرس در دانشجویان دندانپزشکی هستند. شواهد نشان می‌دهد که کاهش وابستگی آموزش بالینی به سیستم ریکوارمنت و استفاده از ارزشیابی مستمر می‌تواند به کاهش استرس دانشجویان کمک کند.⁽³⁴⁾ در حالی‌که در برخی مطالعات دیگر، جو ایجادشده توسط استاد به عنوان عامل غالب معرفی شده است.^(17،23) این تفاوت می‌تواند ناشی از سبک مدیریتی و نحوه تعامل اساتید در دانشکده‌های مختلف باشد.

در مقابل، همسو با چندین مطالعه داخلی ^(14،17و24)کمترین میزان استرس به حیطه‌های «باورهای درونی» و «عملکرد تحصیلی» اختصاص داشت. با این حال، برخی مطالعات از جملهRamazani  و همکاران⁽²¹⁾ ، عملکرد تحصیلی را از مهم‌ترین منابع استرس گزارش کرده‌اند که می‌تواند ناشی از تفاوت در محیط‌های آموزشی و شیوه‌های ارزیابی باشد.

نتایج نشان داد که با افزایش سن و ترم تحصیلی، میزان استرس نیز افزایش می‌یابد. یافته‌ای که با مطالعات  Rabiei و Safarpour ⁽¹⁷⁾ و Alamoush  و همکاران ⁽⁸⁾ ، مطابقت دارد. افزایش مسئولیت‌های درمانی، انجام پایان‌نامه و نگرانی درباره ادامه تحصیل یا ورود به بازار کار می‌تواند این ارتباط را توجیه کند. هرچند برخی پژوهش‌ها، چنین رابطه‌ای را گزارش نکرده‌اند^(14،16،23) که ممکن است ناشی از تفاوت در زمان انجام مطالعه یا شرایط اقتصادی–اجتماعی متفاوت باشد. در مطالعه Jowkar و همکاران ⁽³⁵⁾، کمترین نمره استرس در بین دانشجویان سال ششم و در مطالعه Farahi و همکاران ⁽³⁶⁾، بیشترین میزان استرس و اضطراب در دانشجویان سال 3 مشاهده شد؛ که با مطالعه حاضر مغایرت دارد. دلیل آن افزایش حجم واحدهای درسی دوره پری کلینیک و همچنین ورود به کلینیک و مواجهه با بیماران بیان شده است.

همچنین دانشجویان دختر نسبت به پسران سطح استرس بالاتری را گزارش کردند؛ یافته‌ای که با بسیاری از مطالعات پیشین^{(14،17،23،35)} همخوانی دارد و می‌تواند تحت تأثیر عوامل فردی (از جمله تغییرات هورمونی)، روان‌شناختی و اجتماعی باشد^(5،16)، هر چند، برخی مطالعات نیز نتایج متفاوتی را بیان نموده اند و استرس بیشتری را در پسران گزارش کرده اند.^(3،17،32) این یافته ها ممکن است به دلیل تفاوت در شبکه های حمایت کننده بین دانشجویان دختر و پسر، عدم ابراز نگرانی، تفاوت در ارزیابی استرس واقعی و واکنش به استرس باشد. این در حالی است که برخی مطالعات تفاوت معنی‌داری بین دو جنس گزارش نکرده‌اند^{(21،22،25،26،37،38)}

از سوی دیگر، وضعیت اقتصادی با سطح استرس ارتباط معنی‌دار داشت. دانشجویان دارای وضعیت اقتصادی ضعیف‌تر، استرس بیشتری را تجربه می‌کردند. این یافته با نتایج Golban و همکاران⁽³⁹⁾ و شواهد ارائه شده توسط Fehr  و Haushofer ⁽⁴⁰⁾ درباره ارتباط مشکلات اقتصادی و استرس همخوانی دارد. افزایش هزینه‌های تحصیل، تهیه تجهیزات آموزشی و مسئولیت‌های مالی از عوامل مؤثر در این زمینه محسوب می‌شوند. مطالعات متعددی نقش حمایت خانواده را در کاهش استرس دانشجویان تأیید کرده‌اند.

نتایج حاصل از مطالعات مختلف در زمینه ارتباط با محل سکونت و استرس، بسیار متناقض می باشد. در مطالعه حاضر، دانشجویانی که تنها و به‌صورت مستقل زندگی می‌کردند، استرس بیشتری را تجربه می‌کردند. محل اقامت مستقل به دلیل نیاز به صرف وقت و هزینه برای انجام امور شخصی و انطباق با زندگی مستقل یا خود‌کفا بودن، می تواند عامل تولید استرس بالا باشد. نکته قابل توجه این بود که در این مطالعه بین دانشجویانی که همراه با خانواده زندگی میکردند و دانشجویان ساکن در خوابگاه تفاوت معناداری وجود نداشت. دلیل آن شاید امکانات خوب خوابگاهی در دانشگاه البرز و تمایل به بودن در جمع دوستان در خوابگاه باشد. در مطالعه Fallah Tafti و همکاران⁽²²⁾ و Ebrahimzadeh و همکاران⁽¹³⁾ ، نمره استرس دانشجویان بومی به طور معناداری کمتر از دانشجویان غیر بومی و ساکن در خوابگاه بود.

زندگی با خانواده در پیشگیری از بروز استرس در میان دانشجویان موثر است.^(41،42) در تقابل با مطالعه حاضر ، در مطالعه   Rabiei و Safarpour ⁽¹⁷⁾ ،  بیان می شود که  نمرات استرس دانشجویانی که در طول ترم با پدر و مادر خود زندگی می کردند، بیشتر از سایر دانشجویان بود. زندگی با خانواده می تواند از یک طرف اثرات حفاظتی داشته باشد و از طرف دیگر صرف زمان بیشتر برای فعالیت های  اجتماعی خانوادگی، منجر به دور ماندن فرد از محیط دانشگاهی شود.⁽⁴³⁾

در مقابل، بین وضعیت تأهل، علاقه‌مندی به رشته تحصیلی و معدل با میزان استرس ارتباط معنی‌داری مشاهده نشد. این در حالی است که برخی محققین تاهل و پرورش فرزندان در زمان تحصیل را یک عامل استرس زا مطرح می کنند.^(30و33) این نتایج با برخی مطالعات داخلی همخوانی^{(14،17،22،23)}دارد، هرچند برخی مطالعات نتایج متفاوتی را گزارش کرده‌اند.^(3،8،21) دلیل تفاوت در نتایج مختلف میتواند ناشی از شرایط متفاوت زندگی خانوادگی، حمایت مادی و معنوی والدین از فرزندان متاهل شان و فرهنگ جامعه باشد.⁽¹⁷⁾

همسو با مطالعه Shahravan و همکاران⁽²³⁾، بین علاقه‌مندی به رشته تحصیلی و میزان استرس ارتباطی مشاهده نشد، که نشان می‌دهد علاقه به رشته، لزوماً از فشارهای ساختاری و آموزشی نمی‌کاهد. البته این یافته در تقابل با برخی دیگر از مطالعات^(3،21) بود؛ زیرا نتایج آنها نشان دادکه  افرادی که با علاقه شخصی وارد رشته دندانپزشکی شده بودند، استرس کمتری داشتند. 

عدم ارتباط معنادار بین معدل و میزان استرس، احتمالاً ناشی از نداشتن تفاوت قابل توجه معدل در افراد شرکت کننده می باشد.  این یافته با نتایج پژوهش‌های انجام‌شده در ایران همخوانی داشت. ^(14،22،23) در تقابل با مطالعه حاضر،  Alamoush و همکاران⁽⁸⁾ ، در اردن گزارش کردند افزایش معدل با کاهش استرس مرتبط است. این اختلاف می‌تواند ناشی از تفاوت در ابزار سنجش استرس (پرسش‌نامه DES) و نیز تفاوت‌های محیط آموزشی دو مطالعه باشد. از طرفی در مطالعه Ramazani و Nazari⁽²¹⁾ ، دانشجویان با معدل بالاتر و سن کمتر، استرس بیشتری داشتند که علت میتواند ناشی از افزایش خودباوری با افزایش سن باشد.

این مطالعه دارای محدودیت‌هایی است که در تفسیر نتایج باید مورد توجه قرار گیرند. داده‌ها بر اساس خوداظهاری شرکت‌کنندگان جمع‌آوری شده که می‌تواند تحت تأثیر سوگیری یادآوری و یا تمایل به ارائه پاسخ‌های مطلوب اجتماعی قرار گیرد. علاوه‌ بر این، جامعه مورد مطالعه به دانشجویان یک دانشکده محدود بود که تعمیم‌پذیری نتایج را محدود می‌کند. همچنین، با وجود کفایت حجم نمونه کلی، تعداد افراد در برخی زیرگروه‌ها محدود بود؛ به‌طوری‌که تعداد افراد متأهل(9n=)، ساکن منزل شخصی به تنهایی (6n=) و ساکن خوابگاه (6n=) کم بود. این موضوع ممکن است توان آماری مقایسه‌های بین‌گروهی را کاهش داده و بر پایداری برآوردها در این زیرگروه‌ها تأثیر بگذارد.

با توجه به یافته‌های مطالعه، پیشنهاد می‌شود برنامه‌های منظم آموزش و ارتقای سلامت روان دانشجویان در دستور کار قرار گیرد. برگزاری کارگاه‌های آموزشی در زمینه مدیریت استرس، تقویت حس انسجام روانی (Sense of Coherence) و ارتقای مهارت‌های مقابله‌ای، می‌تواند در بهبود سلامت روان دانشجویان مؤثر باشد. همچنین، ایجاد و تقویت خدمات مشاوره روان‌شناختی در دسترس دانشجویان، به‌ویژه برای دانشجویان در معرض خطر، توصیه می‌شود. انجام غربالگری‌های دوره‌ای سلامت روان و شناسایی زودهنگام دانشجویان دارای مشکلات روان‌شناختی نیز می‌تواند به طراحی مداخلات حمایتی هدفمند کمک کند. علاوه بر این، توجه به عوامل محیطی و آموزشی مؤثر بر سلامت روان دانشجویان و فراهم کردن بسترهای حمایتی مناسب در محیط دانشکده می‌تواند نقش مهمی در ارتقای رفاه و عملکرد تحصیلی آنان داشته باشد. مسئولین رفاهی دانشگاه، تسهیلات مالی مانند وام دانشجویی بخصوص برای دانشجویان شهریه پرداز را در نظر بگیرند. همچنین، پیشنهاد می‌شود در مطالعات آینده، نمونه‌های بزرگ‌تر و متنوع‌تر از چندین مرکز آموزشی مورد بررسی قرار گیرند تا امکان تعمیم‌پذیری بیشتر یافته‌ها فراهم شود.

نتیجه گیری

به طور کلی، یافته‌های این مطالعه نشان داد که دانشجویان دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی البرز سطح متوسطی از استرس محیط آموزشی را تجربه می‌کنند و عواملی نظیر ترس از ابتلا به بیماری‌های عفونی، نگرانی از عدم موفقیت در امتحانات و فشارهای آموزش بالینی مهم‌ترین منابع استرس آنان هستند. همچنین جنس، سن، ترم تحصیلی، وضعیت اقتصادی و محل سکونت از عوامل مرتبط با استرس بودند.

با توجه به نتایج به‌دست‌آمده، بازنگری در برنامه‌های آموزشی و شیوه‌های ارزشیابی، کاهش وابستگی به سیستم‌های مبتنی بر ریکوارمنت، توسعه خدمات مشاوره‌ای، آموزش مهارت‌های مدیریت استرس، گسترش فعالیت‌های ورزشی و رفاهی و ارائه حمایت‌های مالی به دانشجویان، به‌ویژه دانشجویان شهریه‌پرداز و بهبود تعاملات استاد-دانشجو می‌تواند در کاهش استرس و ارتقای سلامت روان دانشجویان مؤثر باشد. همچنین بهبود تعاملات استاد-دانشجو و فراهم‌سازی محیط آموزشی حمایتی نقش مهمی در ارتقای عملکرد تحصیلی و حرفه‌ای دانشجویان خواهد داشت.

تقدیر و تشکر

این مقاله مستخرج از پایان‌نامه دکتری عمومی دندانپزشکی نرگس ادیبی در  دانشگاه علوم پزشکی البرز به شماره 7704 می‌باشد. نویسندگان از واحد توسعه تحقیقات بالینی دانشکده دندانپزشکی البرز به خاطر حمایت فنی، کمال تشکر را دارند. همچنین، از همراهی مسئولان دانشکده دندانپزشکی و کلیه دانشجویانی که با تکمیل پرسش‌نامه‌ها در اجرای این مطالعه مشارکت داشتند، صمیمانه قدردانی می‌نمایند.

 تعارض منافع

نویسندگان اعلام می­دارند که در خصوص انتشار این مقاله تضاد منافع وجود ندارد.

پیوست

دانشجوی گرامی:

با سلام پرسشنامه ای که پیش روی شما می باشد به منظور بررسی استرس محیط دندانپزشکی در دانشجویان بالینی دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی البرز طراحی شده است. این پرسشنامه بدون نام بوده و اطلاعات محرمانه خواهد ماند. خواهشمند است به سئوالات آن پاسخ دهید. بدیهی است دقت شما در پاسخگویی به سئوالها ما را در دستیابی به نتایج معتبر یاری می نماید. پیشاپیش از همکاریتان سپاسگزاریم.

کد دانشجو:

جنس:   مذکر        مونث                 ترم تحصیلی:                             سن:         

محل سکونت:  همراه با خانواده         خوابگاه          منزل تنها

وضعیت تاهل: مجرد             متاهل             سایر

وضعیت اقتصادی: ضعیف       متوسط         خوب

میانگین معدل ترمهای گذشته:

آیا به رشته دندانپزشکی علاقه دارید؟   بلی                خیر

پرسشنامه استرس در محیط دندانپزشکی