نوع مقاله : مقاله پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Background: With the expansion of virtual education and the necessity of integrating it with face-to-face instruction, particularly in critical situations, evaluating the effectiveness of this educational approach and identifying its challenges are essential for improving standardized virtual education in the future. This study aimed to assess students’ satisfaction with virtual education during COVID-19 pandemic.
Methods and Materials: This descriptive cross-sectional study was conducted on 54 dental students enrolled in restorative dentistry courses in 2022. A structured questionnaire with 47 questions was designed to evaluate students’ satisfaction with virtual education and was distributed among students of the Department of Restorative Dentistry of International Campus, Tehran University of Medical Sciences, via the Navid system. The validity of the questionnaire was assessed using the Content Validity Ratio (CVR), and its reliability was confirmed through the test–retest method, percentage agreement, and Cronbach’s alpha coefficient. Data were analyzed using SPSS software and descriptive statistics, including frequency and percentage. P<0.05 was set as significant.
Results: The highest levels of satisfaction were reported for instructors’ teaching (71.86%), the content of the provided lesson plans (79.22%), and instructor–student communication skills in online education (55.19%), all of which were considered satisfactory. Satisfaction with the virtual learning system was also satisfactory (62.5%). In contrast, satisfaction with technical support, internet speed, and bandwidth was low (25.11%). Satisfaction regarding the resolution of academic difficulties and sufficient time for assignments and exercises (51.4%) was lower than satisfaction with teaching quality. Moreover, participants reported low levels of satisfaction with the need for make-up sessions, opportunities for face-to-face meetings, bidirectional communication between instructors and students, and interactions among students (39.28%)
Conclusion: Overall, students had a positive attitude toward virtual education and considered it beneficial despite several limitations. It is recommended that students’ perspectives be systematically collected, and appropriate strategies be implemented to strengthen strengths, address weaknesses, and improve the quality of virtual education.
کلیدواژهها English
مقدمه
از زمانی که سازمان بهداشت جهانی شیوع جهانی بیماری کروناویروس (COVID-19) را در ژانویه 2020 اعلام کرد، مؤسسات آموزشی در سراسر جهان برای محدود کردن تجمعات و جلوگیری از شیوع بیماری به کار آنلاین روی آوردند.(2،1) به طور خاص، آموزش دانشجویان پزشکی و دندانپزشکی در مقیاس جهانی به طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار گرفت.(1) در دندانپزشکی، بیشتر اقدامات درمانی با تولید آئروسل همراه است که میتواند موجب انتقال عفونت شود؛ از اینرو همهگیری، آموزش دندانپزشکی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.(3) با شروع پاندمی کرونا و تاکید پروتکلهای بهداشتی بر رعایت فاصله گذاری اجتماعی، آموزشهای حضوری در مدارس و دانشگاهها تعطیل شده و جای خود را به آموزش الکترونیکی یا همان آموزش از طریق فضای مجازی داد.(4)
آموزش الکترونیکی یا مجازی شامل روش ها و اصطلاحات مختلفی مانند یادگیری آنلاین، یادگیری از طریق تلفن همراه، یادگیری ترکیبی، آموزش به کمک رایانه، آموزش از راه دور، یادگیری با واسطه، یادگیری مبتنی بر شبیه سازی و یادگیری مجازی است که هر یک از این موارد تفاوت عملیاتی خود را دارند، اما در همه این موارد یادگیری به صورت دیجیتال است. با این وجود، مستقل از روش ها، آموزش الکترونیکی بر روی سه عنصر اصلی بنا شده است: 1-مدلهای مختلف آموزشی، 2-استراتژیهای آموزشی و یادگیری و 3-ابزارهای آموزشی یا فناوریهای یادگیری آنلاین.(5) بر خلاف سایر شیوههای آموزش از راه دور، آموزش الکترونیکی تجربه منحصر به فرد استفاده هم زمان از سه شیوه سنتی آموزش یعنی دیداری، شنیداری و متنی را فراهم میکند.(6) از ویژگیهای آموزش الکترونیکی میتوان به فرآیند آموزش دانشجو محور – به جای آموزش استاد محور؛ انعطاف و پویایی زیاد در روش شناسی آموزشی، مدیریت محتوا، تعامل همزمان و غیرهمزمان بین اساتید و دانشجویان، سازمان دهی و ساختار دورههای آموزشی، طرحهای آموزشی و بالاخره ارزیابی دانشجویان اشاره نمود.(7) از مزایای این روش میتوان به امکان ادامه آموزش دروس تئوری بدون نیاز به حضور افراد، دسترسی راحت به مطالب و امکان ذخیره و مشاهده مجدد آنها اشاره نمود. آموزش مجازی میتواند به روش همگام (synchronous) یا غیرهمگام (asynchronous) ارائه شود. در آموزش همگام تدریس به صورت آنلاین صورت میگیرد و هنگامی ارجحیت دارد که تعامل دانشجویان با یکدیگر و یا با استاد سودمند بوده و مهارتهای تفکر انتقادی در سطح مبتدی آموزش داده شود. در نقطه مقابل در آموزش غیرهمگام، از محتواها و فیلمهای آموزشی از پیش ضبط شده برای تدریس استفاده میشود و در لحظه ارائه آموزش، تعاملی بین افراد صورت نمیگیرد. روش آموزش غیرهمگام میتواند برای تسهیل یادگیری مشارکتی مورد استفاده قرار گیرد و ممکن است به مدرس مجرب احتیاج داشته باشد.(8)
بر اساس مطالعه ی Bahramian و همکاران(9)، هر دو روش آموزش مبتنی بر حل مسئله بهصورت آنلاین (همگام) و آفلاین (غیرهمگام) موجب ارتقای دانش نظری دانشجویان دندانپزشکی شد. با این حال، نتایج نشان داد که روش آنلاین مبتنی بر حل مسئله در آموزش مباحث پیچیدهتر اثربخشی بیشتری دارد، در حالی که در موضوعات ساختارمندتر تفاوت معناداری بین دو روش مشاهده نشد.این یافتهها بر اهمیت انتخاب شیوه آموزشی متناسب با ماهیت و پیچیدگی محتوای آموزشی تأکید دارند و نشان میدهند که بهکارگیری آموزش مبتنی بر حل مسئله در مباحثی که نیازمند تفکر انتقادی و تصمیمگیری بالینی هستند، میتواند به بهبود نتایج یادگیری منجر شود. در مجموع، تلفیق هدفمند و هوشمندانه روشهای مختلف آموزش مجازی میتواند راهبردی مؤثر برای ارتقای کیفیت آموزش و یادگیری در دندانپزشکی باشد.
با وجود این تلاشها، آموزش مجازی بهدلیل محدودیتهای بالقوه در کسب مهارتهای عملی، ناپایداری اتصال اینترنت، فاصله عاطفی و لزوم انطباق آموزشی از سوی مدرسان، مورد بحث و چالش قرار گرفته است.(10) چندین مطالعه بینالمللی نیز ادراک و میزان رضایت دانشجویان دانشگاهی را نسبت به این شیوههای نوین آموزشی بررسی کردهاند و تفاوتهایی را بر اساس مقطع تحصیلی، بستر نهادی و محیط فناوری شناسایی کردهاند.(11،10) در آموزش علوم سلامت در سطح دانشگاهی، رضایت دانشجویان تحت تأثیر ابعاد متعدد و بههمپیوستهای قرار دارد، از جمله روشهای تدریس، منابع آموزشی و نظامهای ارزشیابی.(12)
با توجه به اینکه تاکنون مطالعه ای کیفیت آموزش مجازی در پردیس بین الملل دانشگاه علوم پزشکی تهران در دروس ترمیمی را ارزیابی نکرده است و از طرفی با توجه به نیاز روزافزون بر ادغام آموزشهای مجازی در آموزشهای حضوری و تاکید وزارت بهداشت بر اهمیت جامعه نگرانهی دروس علوم پزشکی و نیز لزوم بررسی تاثیر آن بر آموزش گیرندگان، برای یافتن شکافهای موجود و برنامه ریزی در جهت یک آموزش مجازی استاندارد در آینده، این موضوع مورد توجه قرار گرفت. این مطالعه با هدف بررسی رضایتمندی دانشجویان دندانپزشکی از آموزش مجازی در بخش ترمیمی در دوران COVID-19 انجام شد.
مواد و روش ها
این مطالعه توصیفی-مقطعی به صورت سرشماری بر روی تمامی دانشجویان حاضر (54 نفر) در بخش ترمیمی دانشکده دندانپزشکی پردیس بین الملل دانشگاه علوم پزشکی تهران در سال 1401 که شامل ورودیهای سال 1396و 1398 بودند، انجام شد. در ابتدا اهداف مطالعه برای دانشجویان شرح داده شد و از آنها برای شرکت در مطالعه رضایت ضمنی اخذ شد (کد اخلاق: IR.TUMS.DENTISTRY.REC.1400.213). واحدهای درسی مورد مطالعه شامل دروس ترمیمی نظری 1، ترمیمی عملی1،ترمیمی نظری ۳ و ترمیمی عملی 2بودند.
به منظور بررسی میزان رضایتمندی دانشجویان از آموزش مجازی، پرسشنامه ای خود اظهاری طراحی شد. ابتدا طراحی اولیهی سوالات پرسشنامه با بررسی پرسشنامههای مشابه صورت گرفت، سپس بررسی روایی (محتوا و صوری) و پایایی پرسشنامهی طراحی شده، انجام شد.
برای بررسی روایی صوری (Face Validity) کیفی، پرسشنامه در اختیار اساتید خبره (10 نفر از اساتید بخش ترمیمی دانشکده دندانپزشکی تهران) قرار گرفت، تا عبارات پرسشنامه را از نظر شیوه نگارش و شفاف و روان بودن جملات، ارزیابی نمایند. همچنین، سطح دشواری، میزان عدم تناسب، ابهام عبارات و یا وجود نارسایی در معانی کلمات را بررسی نمایند که نظرات آنان به صورت تغییراتی جزئی در پرسشنامه اعمال شد. همچنین پرسشنامه نهایی در اختیار 20 دانشجو که خارج از ارزیابی بودند، قرار گرفت و نظر این دانشجویان در خصوص روایی پرسشنامه ثبت گردید، بدین صورت پرسشنامه از نظر روایی صوری یا ظاهری مورد تایید قرار گرفت و تنظیم شد.
سپس برای ارزیابی کمی روایی محتوایی (Content Validity) از نسبت روایی محتوایی (Content Validity Ratio (CVR)) استفاده شد. برای تعیین CVR از 10 نفر از اساتید محترم بخش دندانپزشکی ترمیمی دانشکده دندانپزشکی تهران درخواست شد تا هر شاخص را براساس طیف سه قسمتی«ضروری است»، «مفید است ولی ضرورتی ندارد» و «ضرورتی ندارد» براساس جدول لاوشه بررسی نمایند.(13) شاخص CVR مورد بررسی واقع شد و تمام سوالات CVR بالای 63/0 داشتند.
جهت بررسی پایایی پرسشنامه نهایی از روش test -retest استفاده شد. به این صورت که پرسشنامه نهایی در دو نوبت به ۱۰ دانشجو داده میشد (دانشجویانی که خارج از ارزیابی بودند) تا با فاصلهی زمانی دو هفته پرسشنامه را پر کنند. در پژوهش حاضر همسانی درونی از طریق محاسبه ضریب آلفای کرونباخ (Cronbach`s alpha) بررسی شد.(14) بدین ترتیب پایایی پرسشنامه نیز مورد تایید واقع شد. میزان آلفای کرونباخ و همسانی درونی 78/0 بدست آمد. در این مطالعه برای ارزیابی ثبات، میزان درصد توافق اندازه گیری شد که در تمامی سوالات بالاتر از 70 درصد بدست آمد.
پس از تکمیل مراحل سنجش سوالات، پرسشنامهی طراحی شده شامل 47 سوال بین تمام دانشجویان بخش ترمیمی توزیع شد و جمع آوری دادهها از طریق پرسشنامهی محقق ساخته صورت گرفت. باتوجه به سوالات پرسشنامه، رضایت دانشجویان در 6 زمینهی "سامانهی آموزش مجازی (سوالات 1 تا 10)، محتوای طرح درس و منابع درسی ارائه شده (سوالات 11 تا 19)، کیفیت تدریس اساتید (سوالات 20 تا 29)، ارزیابی و تکالیف (سوالات 30 تا 33)، مهارتهای ارتباطی استاد و دانشجو (سوالات 34 تا 45) و رعایت مسائل اخلاقی در آموزش و تدریس (سوالات 46 تا 47)" بررسی شد. نمرده دهی پرسشنامه شامل 5 گزینهی " کاملا موافقم، تاحدی موافقم، نظری ندارم، تاحدی مخالفم و کاملا مخالفم" بود که همه گزینهها و همهی سوالات دارای وزن و امتیاز یکسان بودند و به صورت مقایسه ای بررسی شدند. نمرات بالاتر از 50% به عنوان سطح مطلوب در نظر گرفته شدند.
لازم به ذکر است که محتوای آموزشی مورد بررسی به شکل پاورپوینتهای صداگذاری شده و فیلمهای آموزشی بوده که در سامانهی آموزش مجازی نوید بارگذاری شده بود. همچنین تکالیف بارگذاری شده به صورت سوالاتی بودند که دانشجویان پاسخ داده و ارسال میکردند. توصیف دادهها توسط نرم افزار SPSS نسخه17 انجام گرفت.
فراوانی تعداد و درصد پاسخ های دانشجویان به سوالات پرسشنامه در جدول 1 ارائه شده است. با توجه به سوالات پرسشنامه، رضایتمندی دانشجویان از آموزش مجازی به طور کلی در 6 زمینه بررسی شد:
در زمینهی بررسی سامانهی آموزش مجازی (سوالات 1 تا 7 و 9) میزان رضایتمندی دانشجویان مطلوب بوده (5/62%) ولی در زمینهی پشتیبانی فنی از سیستم در صورت بروز مشکل و همچنین سرعت اینترنت و پهنای باند (سوالات 8 و 10) میزان رضایتمندی کم (11/25 %) بود (سوالات 1 تا 10).
در زمینهی محتوای طرح درس و منابع درسی ارائه شده، میزان رضایتمندی دانشجویان مطلوب (22/79%) بود (سوالات 11 تا 19).
در زمینهی تدریس اساتید میزان رضایتمندی دانشجویان مطلوب (86/71 %) بود (سوالات 20 تا 29).
در زمینه ی رفع اشکالات درسی، مهلت کافی برای انجام تمرینات و کارآمدی تمرینها و تکالیف رضایتمندی کمتر (4/51%) بود (سوالات 30 تا 33).
جدول 1. درصد فراوانی پاسخ دانشجویان دندانپزشکی به سوالات پرسشنامه
|
زمینه ها |
سوالات |
کاملا موافقم
تعداد(درصد) |
تا حدی موافقم تعداد(درصد) |
نظری ندارم تعداد (درصد) |
تا حدی مخالفم تعداد (درصد) |
کاملا مخالفم تعداد (درصد) |
|
1-بررسی سامانهی آموزش مجازی و پشتیبانی فنی از سیستم |
1.دسترسی کاربران به سامانه یادگیری الکترونیکی (نوید) مطلوب بود |
12 (2/22) |
(3/59)32 |
5 (3/9) |
5 (3/9) |
0 (0/0) |
|
۲.در سایت دانشکده صفحات آموزش مجازی آنلاین(برخط) و آفلاین (برون خط) ایجاد شده بود |
8 (8/14) |
18 (3/33) |
21 (9/38) |
4 (4/7) |
3 (6/5) |
|
|
۳.برنامهی کلاسهای آموزش مجازی و لینکهای مرتبط در وب سایت دانشکده بارگزاری شده و قابل مشاهده بود |
11 (4/20) |
16 (6/29) |
16 (6/29) |
7 (13) |
4 (4/7) |
|
|
۴.امکان مرور اطلاعات قبلی توسط سیستم وجود داشت |
7 (13) |
35 (8/64) |
4 (4/7) |
4 (4/7) |
4 (4/7) |
|
|
۵.سامانه الکترونیکی بکارگرفته شده با سبک های مختلف یادگیری الکترونیکی تناسب داشت |
5 (3/9) |
33 (1/61) |
8 (8/14) |
7 (13) |
1 (9/1) |
|
|
۶.امکان استفاده از گفتگوها ی آنلاین متنی موجب رضایتم از محیط یادگیری شده بود |
8 (8/14) |
22 (7/40) |
10 (5/18) |
8 (8/14) |
6 (1/11) |
|
|
۷.از امکانات فنی سامانه یادگیری الکترونیکی رضایت داشتم |
8 (8/14) |
26 (1/48) |
13 (1/24) |
5 (3/9) |
2 (7/3) |
|
|
۸.پشتیبانی فنی از سیستم در صورت بروز مشکل وجود داشت |
7 (13) |
7 (13) |
20 (37) |
13 (1/24) |
7 (13) |
|
|
۹.راهنمایی های موجود در سیستم جهت استفاده از سیستم وجود داشت |
10 (5/18) |
19 (2/35) |
19 (2/35) |
4 (4/7) |
2 (7/3) |
|
|
۱۰.سرعت اینترنت و پهنای باند در سیستم یادگیری الکترونیکی مناسب بود |
4 (4/7) |
9 (7/16) |
13 (1/24) |
18 (3/33) |
10 (5/18) |
|
|
2-محتوای طرح درس و منابع درسی ارائه شده |
۱۱.محتوای درس با سرفصلها تطابق و همخوانی داشت |
16 (6/29) |
33 (1/61) |
4 (4/7) |
1 (9/1) |
0 (0/0) |
|
۱۲.آموزش مجازی ارائه شده انتظارات را از نظر یادگیری برآورده ساخت |
9 (7/16) |
28 (9/51) |
10 (5/18) |
4 (4/7) |
3 (6/5) |
|
|
۱۳.زمان تعیین شده برای ارائهی دروس به صورت مجازی مناسب بود |
14 (9/25) |
24 (4/44) |
5 (3/9) |
7 (13) |
4 (4/7) |
|
|
۱۴.حجم محتوا با تعداد واحد درسی متناسب بود |
13 (1/24) |
29 (7/53) |
3 (6/5) |
6 (1/11) |
3 (6/5) |
|
|
۱۵.ارایه محتوا با پیوستگی و توالی منطقی همراه بود |
10 (5/18) |
31 (4/57) |
5 (3/9) |
3 (6/5) |
5 (3/9) |
|
|
۱۶.طرح درس جامع و مناسبی در سامانه موجود بود |
10 (5/18) |
37 (5/68) |
1 (9/1) |
6 (1/11) |
0 (0/0) |
|
|
۱۷.منابع درسی معرفی شده جدید بود |
9 (7/16) |
30 (6/55) |
13 (1/24) |
2 (7/3) |
0 (0/0) |
|
|
۱۸.منابع درسی معرفی شده مفید بود |
13 (1/24) |
33 (1/61) |
7 (13) |
1 (9/1) |
0 (0/0) |
|
|
۱۹.منابع درسی معرفی شده کافی بود |
12 (2/22) |
34 (63) |
5 (3/9) |
3 (6/5) |
0 (0/0) |
|
|
3-تدریس اساتید |
۲۰.شیوهی تدریس دروس عملی (دمونستریشن) مناسب و کارآمد بود |
8 (8/14) |
26 (1/48) |
12 (2/22) |
6 (1/11) |
2 (7/3) |
|
۲۱.تسلط استاد بر موضوع مناسب بود |
20 (37) |
27 (50) |
4 (4/7) |
3 (6/5) |
0 (0/0) |
|
|
۲۲.دانش عمومی استاد در رشته تحصیلی مناسب بود |
19 (2/35) |
28 (9/51) |
5 (3/9) |
2 (7/3) |
0 (0/0) |
|
|
۲۳.کاربران در دوره های یادگیری الکترونیکی از ارایـه درس مطلـوب بهـره منـد بودند |
8 (8/14) |
27 (50) |
13 (1/24) |
6 (1/11) |
0 (0/0) |
|
|
۲۴.اهداف آموزشی دوره به طور مناسب بیان شده بود |
11 (4/20) |
31 (4/57) |
7 (13) |
4 (4/7) |
1 (9/1) |
|
|
۲۵.قدرت بیان، تفهیم و انتقال درسی مناسب بود |
10 (5/18) |
34 (63) |
5 (3/9) |
5 (3/9) |
0 (0/0) |
|
|
۲۶.روش تدریس استاد با مطالب درسی متناسب بود |
11 (4/20) |
30 (6/55) |
7 (13) |
6 (1/11) |
0 (0/0) |
|
|
۲۷.رفع مشکلات درسی دانشجویان توسط استاد انجام شد |
9 (7/16) |
12 (2/22) |
18 (3/33) |
11 (4/20) |
4 (4/7) |
|
|
۲۸.استفاده از سیستم یادگیری الکترونیکی لذت بخش بود |
8 (8/14) |
27 (50) |
10 (5/18) |
5 (3/9) |
4 (4/7) |
|
|
۲۹.مدت استفاده و زمان یادگیری از سیستم مناسب بود |
8 (8/14) |
34 (63) |
6 (1/11) |
4 (4/7) |
2 (7/3) |
|
|
4-رفع اشکالات درسی |
۳۰.تمرینها و تکالیف با محتوای درسی ارائه شده تناسب داشت |
10 (5/18) |
31 (4/57) |
5 (3/9) |
5 (3/9) |
5 (3/9) |
|
۳۱.مهلت کافی برای انجام تمرینات درنظرگرفته شده بود |
6 (1/11) |
27 (50) |
6 (1/11) |
11 (4/20) |
4 (4/7) |
|
|
۳۲.تمرینها و تکالیف برای کاربران کارآمد بودند |
5 (3/9) |
29 (7/53) |
5 (3/9) |
8 (8/14) |
7 (13) |
|
|
۳۳.ارزشیابی مستمر و مناسب آموختههای دانشجویان انجام شد |
5 (3/9) |
27 (50) |
11 (4/20) |
4 (4/7) |
7 (13) |
|
|
5-مهارتهای ارتباطی استاد، نیاز به برگزاری جلسات جبرانی و امکان ارتباط دوطرفه |
۳۴.نیاز به برگزاری جلسات جبرانی و اضافی وجود داشت اما برگزار نشد |
6 (1/11) |
12 (2/22) |
23 (6/42) |
10 (5/18) |
3 (6/5) |
|
۳۵.وقت ملاقات حضوری برای دانشجویان قرار داده شد |
3 (6/5) |
6 (1/11) |
17 (5/31) |
20 (37) |
8 (8/14) |
|
|
۳۶.علاقمندی و استقبال استاد برای پاسخگویی در ساعات تعیین شده کافی بود |
7 (13) |
16 (6/29) |
22 (7/40) |
7 (13) |
3 (7/3) |
|
|
۳۷.واکنش منطقی و معقول به پیشنهاد، انتقاد و دیدگاههای دانشجویان نشان داده شد |
3 (6/5) |
28 (9/51) |
11 (4/20) |
8 (8/14) |
4 (4/7) |
|
|
۳۸.ایجاد انگیزه در دانشجویان برای مطالعه و تحقیق انجام شد |
4 (4/7) |
16 (6/29) |
22 (7/40) |
8 (8/14) |
4 (4/7) |
|
|
۳۹.توجه به همه دانشجویان بصورت یکسان وجود داشت |
6 (1/11) |
26 (1/48) |
10 (5/18) |
10 (5/18) |
2 (7/3) |
|
|
۴۰.اطلاع رسانی در مورد آموزش مجازی و کلاسها مناسب بود |
9 (7/16) |
27 (50) |
13 (1/24) |
4 (4/7) |
1 (9/1) |
|
|
۴۱.امکان ارتباط دو طرفه با استاد در حین تدریس وجود داشت |
7 (13) |
29 (7/53) |
7 (13) |
3 (6/5) |
8 (8/14) |
|
|
۴۲.امکان ارتباط دو طرفه با استاد خارج از زمان تدریس وجود داشت |
4 (4/7) |
24 (4/44) |
13 (1/24) |
7 (13) |
6 (1/11) |
|
|
۴۳.آموزش مجازی امکان برقراری تعامل و ارتباط بین دانشجویان کلاس را بوجود آورده بود |
5 (3/9) |
10 (5/18) |
19 (2/35) |
12 (2/22) |
8 (8/14) |
|
|
۴۴.بازخورد مناسب توسط استاد ارائه شد |
6 (1/11) |
29 (7/53) |
8 (8/14) |
7 (13) |
4 (4/7) |
|
|
۴۵.نظارت استاد برای پیشرفت دانشجویان در انجام فعالیتها و تکالیف مناسب بود |
8 (1/15) |
23 (4/43) |
12 (6/22) |
6 (3/11) |
4 (5/7) |
|
|
6-رعایت مسائل اخلاقی |
۴۶.مسائل اخلاقی در آموزش و تدریس رعایت شد |
21 (9/38) |
22 (7/40) |
9 (7/16) |
1 (9/1) |
1 (9/1) |
|
۴۷.ادب و احترام در تعامل با دانشجویان رعایت شد |
21 (9/38) |
24 (4/44) |
3 (6/5) |
6 (1/11) |
0 (0/0) |
در زمینهی مهارتهای ارتباطی استاد و دانشجو با توجه به غیرحضوری بودن کلاسها و آموزش آنلاین (سوالات 36-40 و 44 و 45) میزان رضایتمندی مطلوب (19/55 درصد) بود و در زمینهی نیاز به برگزاری جلسات جبرانی، وقت ملاقات حضوری برای دانشجویان، امکان ارتباط دوطرفه بین استاد و دانشجویان و برقراری تعامل و ارتباط بین دانشجویان (سوالات 34، 35، 41، 42 و 43) میزان رضایتمندی کم (28/39 درصد) بود (سوالات 34 تا 45). در زمینهی رعایت مسائل اخلاقی در آموزش و تدریس، میزان رضایتمندی دانشجویان مطلوب (45/81 درصد) بود (سوالات 46 تا 47) (جدول 2).
جدول 2. فراوانی و درصد کلی پاسخ های دانشجویان به سوالات پرسشنامه براساس زمینه مورد ارزیابی
|
زمینه ها |
کاملا موافقم |
تا حدی موافقم |
نظری ندارم |
تا حدی مخالفم |
کاملا مخالفم |
|
|
1-بررسی سامانهی آموزش مجازی و پشتیبانی فنی از سیستم (10 سوال) |
بررسی سامانهی آموزش مجازی (8 سوال) |
69 (99/15) |
172 (51/46) |
96 (22/22) |
44 (2/10) |
22 (1/5) |
|
241 (5/62) |
- |
66 (3/15) |
||||
|
پشتیبانی فنی از سیستم در صورت بروز مشکل و همچنین سرعت اینترنت و پهنای باند (2 سوال) |
11 (26/10) |
16 (85/14) |
33 (5/30) |
31 (7/28) |
17 (75/15) |
|
|
27 (11/25) |
- |
48 (45/44) |
||||
|
2-محتوای طرح درس و منابع درسی ارائه شده (9 سوال) |
106 (81/21) |
279 (41/57) |
53 (93/10) |
33 (81/6) |
15 (07/3) |
|
|
385 (22/79) |
- |
48 (9.88) |
||||
|
3-تدریس اساتید (10 سوال) |
112 (74/20) |
249 (12/51) |
87 (12/16) |
52 (64/9) |
13 (41/2) |
|
|
361 (86/71 ) |
- |
65 (05/12) |
||||
|
4-رفع اشکالات درسی (4 سوال) |
26 (05/12) |
114 (35/39) |
27 (52/12) |
28 (97/12) |
23 (67/10) |
|
|
140 (4/51) |
- |
51 (64/23) |
||||
|
5-مهارتهای ارتباطی استاد، نیاز به برگزاری جلسات جبرانی و امکان ارتباط دوطرفه |
مهارتهای ارتباطی استاد و دانشجو (7 سوال) |
43 (44/11) |
165 (75/43) |
98 (97/25) |
50 (02/13) |
22 (57/5) |
|
208 (19/55) |
|
72 (59/18) |
||||
|
نیاز به برگزاری جلسات جبرانی، وقت ملاقات حضوری برای دانشجویان، امکان ارتباط دوطرفه بین استاد و دانشجویان و برقراری تعامل و ارتباط بین دانشجویان (5 سوال) |
25 (30/9) |
81 (98/29) |
79 (28/29) |
52 (44/19) |
33 (22/12) |
|
|
106 (28/39) |
- |
85 (66/31) |
||||
|
6-رعایت مسائل اخلاقی |
42 (9/38) |
46 (55/42) |
12 (15/11) |
7 (5/6) |
1 (95/0) |
|
|
88 (45/81) |
- |
8 (45/7) |
||||
بحث
بهدلیل اهمیت دستاوردها و بهبودهای مداوم و کمهزینه در سیستم، آموزش مجازی بهسرعت در حال توسعه، گسترش و تحول است. آموزش مجازی نوعی یادگیری فعال و هوشمند است که ضمن دگرگونسازی فرآیندهای آموزش، یادگیری و مدیریت دانش، نقش اساسی در نهادینهسازی فرهنگی فناوری اطلاعات و ارتباطات ایفا میکند.(15) این مطالعه به منظور بررسی میزان رضایتمندی دانشجویان دندانپزشکی از رویکردهای آموزش مجازی انجام گرفت تا با استفاده از نظرات آنها تدابیر لازم در این زمینه اتخاذ گردد. دانشجویان شرکت کننده در تحقیق حاضر نگرش خود نسبت به آموزش حضوری و مجازی، معایب و مزایای آموزش مجازی، روشها و کیفیت ارائه و منابع این نوع آموزش بیان نمودند.
بنابر نظر اکثر آنها ، نگاه کلی دانشجویان نسبت به آموزش مجازی مثبت بوده و با وجود معایبی که برای آن ذکر نمودند، آموزش به صورت مجازی را موثر و مفید دانستند. این مطالعه نشان داد که همه ابعاد مورد بررسی در پرسشنامه از جمله سامانهی آموزش مجازی، محتوای طرح درس، شیوه تدریس و ارزیابی و مهارتهای ارتباطی استاد و دانشجو در میزان رضایت دانشجویان از آموزش مجازی تاثیر دارند. این یافته با سایر مطالعات مشابه به طور کلی همخوانی دارد.(4)
باید به این نکته توجه داشت که عوامل زیادی مانند تسلط و توانایی اساتید، محتوای دوره، امکانات الکترونیک و طراحی سامانههای یادگیری میتواند در محیط مجازی بر رضایت کاربران تأثیر داشته باشد.(17،16) همان طور که در مطالعه Buşan(18) نشان داده شد که علی رغم وجود محتوای مناسب، عواملی نظیر مشکلات فنی و عدم دسترسی به تجهیزات الکترونیک، میتواند منجر به نارضایتی از سیستم آموزش مجازی شود. علاوه بر این، در مطالعات دیگر با تاکید بر استفاده از روشهای تدریس ترکیبی توصیه شده است که در مباحث عملی و مبتنی بر مهارت، مانند دروس علوم پزشکی، آموزش بهتر است به شیوه ترکیب مجازی و حضوری باشد تا منجر به رضایت فراگیران و عملکرد مطلوب شود(19)؛ به همین جهت سعی شد تا دروس عملی با هماهنگی گروههای آموزشی مربوطه با حداقل تعداد دانشجو به صورت حضوری برگزار گردد.
سامانه آموزش مجازی علاوه بر اینکه باید استانداردهای طراحی وب در آن لحاظ گردیده باشد، بایستی امکان بارگذاری انواع محتوای آموزشی با فرمتهای مختلف، امکان انجام انواع تعاملات آموزشی، ارزیابی وضعیت تحصیلی فراگیران و پیگیری پیشرفت تحصیلی در آن فراهم باشد.(20) یافتههای مطالعهی حاضر نشان میدهد در زمینهی سامانهی آموزش مجازی نظرات دانشجویان مطلوب بوده و رضایت آنها در این زمینه بیش از متوسط میباشد. در تایید این مولفه، Council (21) ، در توضیح موثرترین شیوه آموزش از راه دور در آموزش پزشکی بر اهمیت استفاده از سامانه ای تاکید کرد که در کنار ویژگیهای بصری مناسب، کاربران از آن به سهولت استفاده نمایند. این یافته همراستا با مطالعهی Zare و همکاران(22) ، برروی دانشجویان دندانپزشکی البرز میباشد.
بررسی یافتههای حاصل از پرسشنامه در زمینهی محتوای طرح درس نشان میدهد که محتوای طرح درس توانسته رضایت دانشجویان را به خود جلب کند. Nazarpoori و Tabarsa(۲۲) ، در تحقیق خود خاطر نشان کردند که کیفیت محتوا به صورت غیرمستقیم و با اثر گذاری روی ادراک از مفید بودن با ضریب ٤٥/٠ درصد بر پذیرش دورهی مجازی تاثیر میگذارد. اگر یک فراگیر تصور کند که کیفیت محتوا در سیستم بالاست، احتمال زیادی وجود دارد که وی مطالب مورد نظر را به عنوان مطالبی که تأثیر مثبت بر یادگیری دارد، تلقی نماید (ادراک از مفید بودن) و در نتیجه سیستم را به عنوان چیزی مفید در امر یادگیری تلقی کند و آن را بپذیرد. در حالی که Cheraghi و همکاران(23) ، گزارش نمودند که اکثر دانشجویان به این بعد نمره منفی داده بودند. در این راستا، توصیه میشود مدرسین جهت افزایش کیفیت منابع و محتوای درسی از کتب و مقالات به روز، منابع الکترونیکی معتبر، وسایل چندرسانه ای و نرم افزارهای استاندارد و به روز بیشتر استفاده نمایند.
درمطالعه ی Soltaninezhad و همکاران(24)، مولفه درک مفید بودن، بیشترین تاثیر را در پذیرش آموزش مجازی داشت. هرچند به دلیل وقوع پاندمی کرونا، آموزش مجازی تنها راه آموزش در این دوران بوده که احتمالا بر پذیرش اجتماعی آن تاثیرگذار بوده است.
یافتههای این مطالعه نشان داد که در زمینهی «تدریس اساتید»، نمره مثبت نسبتا مناسبی توسط دانشجویان ثبت شد که نشان دهنده رضایت نسبی دانشجویان از روشهای تدریس مدرسین میباشد. سایر مطالعات نیز اشاره نمودهاند که تدریس خوب، میتواند نقشی تعیین کننده بر رضایت تحصیلی دانشجویان داشته باشد. در مطالعه Shahrabadi و همکاران(25) ، تدریس خوب بیشترین تأثیر را بر رضایت دانشجویان از دوره تحصیلی داشت. Fatani(26) ، نیز گزارش نمود که روش تدریس نسبت به سایر عوامل از جمله زیرساختها و مشکلات تکنولوژیک دانشجویان جهت استفاده از روشهای مبتنی بر وب، تاثیر بیشتری بر میزان رضایت دانشجویان طی دوران پاندمی کووید-۱۹ داشت. در مقابل، در مطالعه ای دیگر در حیطه آموزش تئوری، از جانب دانشجویان نمره منفی به بعد تدریس تعلق گرفت که مبین عدم رضایت آنان بود. آموزش در کلاس درس به دو عنصر تسلط بر مهارتهای آموزشی و دانش تخصصی نیاز دارد که این دو در امر تدریس مکمل یکدیگر محسوب میشوند.(22) توانایی مدرسین در داشتن مهارتهای تخصصی، ارائه درس، سازماندهی و ارزیابی، از الزامات تدریس محسوب میشود. هرچند در این مطالعه با توجه به شرایط بحرانی پاندمی کووید-۱۹، دانشجویان از روش تدریس مدرسین رضایت نسبی داشتند؛ ولیکن برای رسیدن به شرایط ایده ال پیشنهاد میشود مدرسین توجه بیشتری به استفاده از شیوههای نوین تدریس از جمله آموزش مجازی و روشهای کمک آموزشی متنوع تر، مشارکت دادن بیشتر دانشجویان در فرایند یاددهی-یادگیری، تقویت مهارت انتقال مطالب و قدرت بیان، تسلط بیشتر بر محتوای دروس و انتقادپذیری نمایند.
در این مطالعه رضایتمندی از روشهای ارزیابی درسی، بعد دیگری بود که میانگین نمره مثبتی کسب نمود که مبین رضایت دانشجویان از وضعیت ارزیابی دروس مجازی میباشد. سایر مطالعات همچون مطالعهی Cheraghi و همکاران(23) و Shahrabadi و همکاران(25)، همسو با مطالعهی حاضر به نقش ارزیابی بر رضایت تحصیلی دانشجویان اشاره نموده اند. ولی برخلاف نتایج مطالعهی حاضر در مطالعه Anarinejad و همکاران(27)، دانشجویان از ارزیابی صورت گرفته رضایت نداشتند. بدیهی است اگر آموزش مناسبی داده شود و لیکن ارزشیابی به شکل صحیح صورت نپذیرد، این امر میتواند منجر به نارضایتی دانشجویان شود. عدم توجه به اهداف و ارزیابی یادگیری یکی از مشکلات اصلی دورههای آموزشی محسوب میشود، که بایستی مورد توجه مدیران آموزشی و اساتید قرار گیرد. پژوهشگران معتقدند که استفاده از آموزشهای آنلاین مستلزم تغییر روشهای ارزشیابی است. مثلا طی پاندمی کووید-۱۹ در برخی دانشگاهها به جای نمره دادن، دانشجو به طور کلی ارزیابی میشود که آیا درس مذکور را با موفقیت گذرانده یا خیر.(28)
در مطالعه حاضر، دانشجویان از برخی مشکلات موجود در آموزش مجازی از جمله سرعت پایین و قطع شدن اینترنت، نبودن پشتیبانی مناسب از سیستم و عدم ارتباط دوطرفه بین دانشجویان و اساتید به صورت حضوری اظهار نارضایتی کردند. در سایر مطالعات نیز به مشکلات مشابهی اشاره شده است. طبق نتایج حاصل از پرسشنامه، 8/81 درصد از شرکت کنندگان از سرعت اینترنت و پهنای باند اعلام نارضایتی کردند. Moazamiو همکاران(29)، Clark و همکاران(30) و Aziz و همکاران(31) ، مشابه با مطالعهی حاضر نشان دادند که در جلسات آنلاین قطع ارتباط اینترنت را تجربه کرده اند، اما این قطع و سرعت نامناسب اینترنت، اختلالی در روند یادگیری ایجاد نمی کرد. به علاوه بر طبق مطالعات Apaza-Vila و همکاران(9) و O'Doherty و همکاران(32) ، اینترنت ناکارآمد، دوستانه نبودن فضای ارتباطی اساتید و دانشجویان حین استفاده فناوری جدید، نقایص فناوری اطلاعات و ارتباطات و در دسترس نبودن رایانههای شخصی توسط دانشجویان در کشورهای در حال توسعه، از معایبی است که برای آموزش مجازی ذکر شده است و کشور ما نیز از وجود این معایب مستثنی نیست.
در مطالعه حاضر بررسی پشتیبانی سامانه آموزش مجازی از نظر دانشجویان در حد متوسط تا ضعیف ارزیابی شد. همسو با این نتایج ، مطالعهSafdari و همکاران (33) ، نیز میزان پشتیبانی سامانه را در حد نیمه مطلوب ارزیابی نموده است. بر خلاف نتایج این مطالعه، در مطالعه ای که توسط Pratt(34)، در دانشگاه اوتاگو نیوزلند و بر روی دانشجویان کارشناسی ارشد انجام شد، میزان رضایت دانشجویان از پشتیبانیهای صورت گرفته در طول یک دوره آموزشی که بصورت مجازی برگزار گردیده است، مطلوب ارزیابی شد. به طور مثال، عدم دسترسی برخی دانشجویان به اینترنت یا وای فای (Wi-Fi)، عدم دسترسی به پهنای باند کافی جهت دانلود ویدیوهای آموزشی یا پاورپوینتهای آموزشی با حجم بالا خصوصأ در مناطق دورافتاده، عدم دسترسی به لپ تاپ و کامپیوتر در منزل، از جمله مشکلاتی است که سایر مطالعات نیز حتی در کشورهای پیشرفته بدان اشاره نموده اند.(35،28) همچنین، در مطالعه ای مشابه در کشور پاکستان، مهمترین چالشهای آموزش آنلاین اتصال به اینترنت، فقدان منابع و زیرساختهای لازم، عدم وجود تعامل کافی بین مدرس و فراگیران بود.(35) در مطالعه ای دیگر در عربستان نیز گزارش شد که دانشجویان، دارای مشکلات تکنولوژیک جهت استفاده از آموزشهای آنلاین بودند.(26)
از نظر میزان رضایت دانشجویان در رابطه با ارائه بازخورد مناسب به دانشجویان، دانشجویان میزان رضایت نسبی داشتند. همان گونه که در مطالعه Viner و همکاران(36) ، نشان داده شده است که بازخورد برای تکالیفی که دانشجو موظف به انجام آن است، از نظر کیفیت فعالیتهای یادگیری تعاملی، امری مهم تلقی میگردد.
با این وجود، نقاط ضعف و چالشهای موجود در این خصوص شناسایی شد، که با ارائه بازخورد به مسئولین مربوطه در سالهای تحصیلی جاری و آتی راهکارهایی جهت حل این چالشها اتخاذ و اجرایی خواهد شد. پژوهشگران معتقدند نه تنها در دوره پاندمی کووید-۱۹، حتی در دوره پس از آن نیز برنامههای آموزش پزشکی میتواند از روشهای مختلف آموزش مجازی از جمله طراحی پلتفرمهای مجازی جهت آموزش فراگیران سود ببرد. یک بستر یادگیری مجازی، یک زیرساخت آموزشی با کیفیت بالا و پایدار فراهم میکند که مشارکت و همکاری را بین بخشهای مختلف از جمله فراگیران و مدرسین تقویت میکند. همچنین، پژوهشگران معتقدند علیرغم فواید آموزش مجازی، این روش به طور کلی نمی تواند جایگزین روشهای رایج آموزش باشد، بلکه به عنوان روشی مکمل در اکثر مباحث، از جمله در آموزش به دانشجویان گروههای مختلف علوم پزشکی مثل دانشجویان دندانپزشکی قابل کاربرد است.(37) از محدودیتهای این مطالعه میتوان به حجم نمونه محدود (54 نفر) و انجام آن در یک مرکز اشاره کرد.
نتیجه گیری
در این مطالعه که به بررسی رضایتمندی دانشجویان پردیس بین الملل دانشگاه علوم پزشکی تهران از ارائه مجازی واحدهای دندانپزشکی ترمیمی در دوران کووید-۱۹ انجام شد، نشان داده شد که در زمینه های بررسی سامانهی آموزش مجازی، محتوای طرح درس و منابع درسی ارائه شده و تدریس اساتید، میزان رضایتمندی مطلوب بود. ولی در زمینه های پشتیبانی فنی از سیستم در صورت بروز مشکل و همچنین سرعت اینترنت و پهنای باند، رفع اشکالات درسی، مهلت کافی برای انجام تمرینات و کارآمدی تمرینها و تکالیف و مهارتهای ارتباطی استاد و دانشجو میزان رضایتمندی کم بود. بنابر نظر اکثر دانشجویان، نگاه کلی دانشجویان نسبت به آموزش مجازی مثبت بوده و با وجود معایبی که برای آن ذکر نمودند، آموزش به صورت مجازی را موثر و مفید دانستند.
تشکر و قدردانی
نویسندگان بدین وسیله مراتب قدردانی و سپاس صمیمانه خود را از تمامی افرادی که در تهیه و انجام این مطالعه همکاری داشتهاند، اما شرایط احراز نویسندگی را نداشتهاند، اعلام میدارند. همچنین از همکاری و حمایت اعضای هیئت علمی و کارکنان دانشکده دندانپزشکی پردیس بینالملل دانشگاه علوم پزشکی تهران در انجام این پژوهش صمیمانه قدردانی میشود. این مقاله منتج از پایان نامه شماره 728 دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران می باشد.
تضاد منافع
تمامی نویسندگان اظهار می دارند که هیچ گونه تضاد منافعی درارتباط با انجام این پژوهش وجود ندارد.
