مقدمه
پوسیدگی های دندانی و بیماریهای پریودنتال از شایع ترین بیماریهای مزمن هزینه بر در جهان به شمار می روند که در سالهای اخیر رشد چشمگیری در تمام سنین داشته است. پوسیدگی می‌تواند منجر به از دست رفتن دندانها شده و در نتیجه با کاهش قدرت جویدن باعث اختلالات تعذیه ای شود.(1،2)
از طرف دیگر بزاق دهان نقش مهمی در حفظ رطوبت دهان و کنترل عوامل موثر بر پوسیدگی  دارد.(3) همچنین حجم بزاق عاملی مهم در کنترل پوسیدگی دندان ها به شمار می‌رود. بزاق به عنوان یکی از مهمترین مایعات بدن، نقش اساسی در حفظ سلامت دهان و دندان، هضم غذا و محافظت از مخاط دهان ایفا می‌کند.(4) کاهش حجم و افزایش  اسیدیته  بزاق از جمله فاکتورهای مهمی هستند که می‌توانند بر سلامت دهان و دندان تأثیرگذار باشند. کاهش حجم بزاق یا تغییر در آن میتواند منجر به مشکلاتی مانند خشکی دهان، افزایش خطر پوسیدگی دندان ها و عفونت های قارچی شود. از این رو، بررسی عواملی که می‌توانند بر حجم و pH بزاق تأثیر بگذارند، از اهمیت بالایی برخوردار است.(3،5)
بزاق یکی از مهمترین عوامل محافظتی برای سلامت دهان و دندان است. برخی از عملکردهای آن در این زمینه شامل شستشوی دهان، خنثی کردن اسیدها، تأمین مواد معدنی و محافظت از مخاط دهان است. بزاق با شستن ذرات غذا و باکتری ها از سطح دندانها و لثه ها، به جلوگیری از پوسیدگی دندان و عفونت های لثه کمک میکند. همچنین بزاق حاوی بیکربنات است که به خنثی کردن اسیدهای تولید شده توسط باکتریها کمک می‌کند و از تخریب مینای دندان جلوگیری می‌کند.(6) از طرفی کلسیم و فسفات بزاق به بازسازی مینای دندان و تقویت آن کمک می‌کند و با ایجاد یک لایه محافظ روی مخاط دهان، از خشکی و آسیب به بافت های نرم دهان جلوگیری میکند. همانطور که اشاره شد، بزاق با خنثی کردن اسیدهای تولید شده توسط باکتری ها و مواد غذایی، به حفظ تعادل pH دهان کمک می‌کند. این تعادل برای جلوگیری از پوسیدگی دندان ها و حفظ سلامت دهان ضروری است. از عوامل مؤثر بر ترشح بزاق می توان به رژیم غذایی، سلامت عمومی بدن و داروها اشاره کرد.(8-6) لذا با توجه به اهمیت ترشح بزاق، بررسی و تعیین نقش عوامل و ترکیبات مختلف در ترشح آن اهمیت زیادی خواهد داشت.
خاکشیر ،گیاهی است که از دیر باز به دلیل خاصیت خنک کنندگی، در فصل گرما به عنوان یک نوشیدنی سنتی برای رفع تشنگی و گرمازدگی استفاده می‌شود. خاکشیر به دلیل داشتن فیبر و مواد موسیلاژی، به هضم غذا کمک کرده و از یبوست جلوگیری می‌کند. برخی مطالعات نشان داده اند که خاکشیر ممکن است به کنترل قند خون در افراد دیابتی کمک کند و به دلیل وجود ویتامین C و آنتی اکسیدان ها،  میتواند سیستم ایمنی بدن را تقویت کند.(14-9 )مطالعات دیگر انجام گرفته در ایران و جهان نقش خاکشیر را در تسکین سرفه، پیشگیری از آسم، کاهش ادم، تقویت ادرار، کاهش قند خون، پروفایل چربی و تغییر فاکتورهای سرولوژیک نشان داده اند.(12-16)
خاکشیر با نام علمیDescurainia sophia ازجمله گیاهان دارویی و متعلق به خانواده چلیپائیان (شب بو) است. تابه حال خواص دارویی متعددی همچون کم کردن تب، برطرف کردن بی اشتهایی و رفع سوءهاضمه  برای این گیاه گزارش شده است. به خاطر توان آنتی اکسیدانی بالا که ناشی از حضور فنول است ، Descurainia sophia در حفاظت سلول از آسیب اکسیداتیو نقش دارد.(17-19)
طی مطالعه ای در پاکستان با عنوان "خاکشیر یا گیاهی با کاربردهای دارویی متعدد"  گزارش شد این گیاه طیف قابل توجهی از کاربردهای دارویی دارد و منبع خوبی از پروتئین ها، اسیدهای آمینه، اسیدهای چرب، کلسترول، لاکتون ها، فلاونوئیدها، گلیکوزیدهای قلبی، اسید آریلدی هیدرونافتوئیک، گلوکوزینولات ها و سایر ترکیبات فنلی است. از دانه های این گیاه برای تسکین سرفه، پیشگیری از آسم، کاهش ادم، تقویت ادرار و داشتن فعالیت های قلبی، ضد تومور، تب بر، آنتی اکسیدانی، ضد التهاب، ادرارآور، ضد انگل و ضد درد استفاده می شود. بعلاوه دانه های این گیاه منبع غنی از انواع روغن های فرار است.(15)
طی یک تحقیق جامع در تایوان مشخص شد که خاکشیر همراه با بسیاری از ترکیبات زیست فعال دیگر، می‌تواند عملکردهای بیولوژیکی را تعدیل کند. مطالعات زیادی نقش خاکشیر را در کنترل سرطان، تنفس، دستگاه گوارش و سیستم قلبی نشان داده اند. علاوه بر این، دارای خاصیت ضد التهابی، ضد اکسیداتیو و ضد انگل است. با این حال، مطالعات بالینی بیشتر برای نشان دادن اثرات درمانی هنوز ضروری است. (12)
شربت خاکشیر، یک نوشیدنی سنتی ایرانی است، که از دانه های خاکشیر تهیه می شود و به دلیل خواص دارویی و تغذیه‌ای، از دیرباز در طب سنتی مورد استفاده قرار گرفته است. خاکشیر به عنوان یک ماده خنک کننده و مرطوب کننده شناخته شده و ممکن است بر ترشح  و pH بزاق تأثیر گذار باشد.(9،13،15)با این حال، تا کنون مطالعه ای در مورد تأثیرفراورده های خاکشیر بر حجم یا  pH بزاق انجام نشده است. به دلیل عوارض جانبی و هزینه بالای مواد و ترکیبات شیمیایی، تحقیق در مورد ترکیبات گیاهی و تاثیر آنها بر بزاق اهمیت زیادی دارد و انتظار می رود گیاهان و ترکیبات طبیعی عوارض کمتری داشته باشند. با وجود اینکه در مقالات متعدد به خاکشیر به عنوان داروی طب سنتی ایران اشاره شده، مطالعه ای تا کنون در مورد تاثیر خاکشیر بر پروفایل بزاق در افراد سالم صورت نگرفته است.
با توجه به اهمیت نقش احتمالی ترکیبات گیاهی مانند خاکشیر بر ترشح بزاق و همچنین با توجه به عوارض جانبی محدود ترکیبات گیاهی طبق مطالعات قبلی، بررسی در مورد تاثیر آن بر پروفایل بزاق اهمیت دارد. این مطالعه با هدف بررسی تأثیر دمنوش خاکشیر بر حجم و pH بزاق در دانشجویان طراحی شد. نتایج این پژوهش میتواند به درک بهتر تأثیرات این نوشیدنی سنتی بر سلامت دهان و دندان کمک کرده و راهکارهایی برای بهبود سلامت دهان ارائه دهد.

مواد و روش ها
این تحقیق پس از تصویب پروپوزال در شورای پژوهشی دانشکده دندانپزشکی و دریافت کد اخلاق (IR.ZAUMS.REC.1404.261) و کسب مجوز از معاونت تحقیقاتی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان انجام  شد. پژوهش حاضر از نوع توصیفی- تحلیلی بود و جامعه مورد مطالعه شامل  دانشجویان (بالای 20 سال) دندانپزشکی زاهدان   بود. حجم نمونه با توجه به مطالعه Shirzaiy (20)  و با در نظر گرفتن خطای نوع اول 05/0=α و09/0d= به تعداد 47 نفر تعیین شد. روش نمونه گیری آسان بر حسب نمونه های در دسترس بود.
پس از ارائه توضیحات کامل، همه آزمودنی ها با در نظر گرفتن معیارهای ورود ( عدم ابتلا به بیماری سیستمیک، عدم مصرف دارو طی یک ماه گذشته، عدم وجود ژنژیویت، پریودنتیت و پوسیدگی فعال دندانی و دارا بودن وضعیت بهداشت دهانی مناسب)، به صورت داوطلبانه و پس از اخذ رضایتنامه کتبی وارد مطالعه  شدند. در بدو ورود به مطالعه، بزاق پایه غیر تحریکی با روش تف کردن بمدت 5 دقیقه هر 60 ثانیه درون تیوب مدرج در ساعت 9 تا 10 صبح جمع آوری شد. لازم بذکر است از شرکت کنندگان درخواست شد 90 دقیقه قبل مطالعه از خوردن و آشامیدن بپرهیزند. سپس1 ، 5 و 10 دقیقه پس از مصرف 200 سی سی دمنوش خاکشیر، بزاق در 4 تیوب مدرج جداگانه (لوله ها از 1 تا 4 شماره گذاری شد) جهت تعیین حجم و اسیدیته بزاق جمع آوری شده و سپس  جهت ارزیابی pH بزاق با دستگاه pH  متر دیجیتالی(AZ pH/mV Meter 8601, Taiwan)به آزمایشگاه انتقال داده شد. حجم بزاق بر حسب میلی‌لیتر/دقیقه ارزیابی شد. برای تهیه دمنوش خاکشیر، پس از سه بار شستشوی خاکشیر، مقدار 100  گرم خاکشیر (سرمد، ایران )را در یک لیتر آب گرم(70درجه) به مدت 30 دقیقه خیسانده و سپس دمنوش خاکشیر  جهت مصرف داخل لیوان ریخته می شد. داده های حاصله  وارد نرم افزار SPSS.24 (IBM Corp., Armonk, NY, USA) شد.
برای توصیف داده ها از  آمار توصیفی مثل میانگین، انحراف‌ معیار، درصدها و فراوانی ها و نمودارها و جداول آماری استفاده شد. جهت تعیین ارتباط و تحلیل داده ها از آزمونهای آنالیز واریانس داده های تکراری ، T-test  independentو ANOVA استفاده شد.  تحلیل داده ها در سطح معنی‌ داری کمتر از  5 درصد انجام شد. 

یافته ها
در این مطالعه، نمونه بزاق ۴۷ دانشجوی دندانپزشکی زاهدان (21 دختر (7/44%) و 26 پسر(3/55%)) با میانگین سنی (78/2±96/22 سال) قبل و بعد مصرف خاکشیر جهت تعیین حجم و pH بزاق ارزیابی شد. به‌منظور بررسی تغییرات حجم و pH بزاق قبل و پس از مصرف دمنوش خاکشیر، میانگین و انحراف معیار حجم (میلی لیتر/دقیقه) و pH بزاق در چهار زمان اندازه‌گیری (قبل از مصرف، ۱ دقیقه، ۵ دقیقه و ۱۰ دقیقه پس از مصرف) محاسبه شد و نتایج  در جدول 1 ارائه شده است.
بر اساس نتایج جدول1، میانگین حجم بزاق شرکت‌کنندگان پس از مصرف دمنوش خاکشیر افزایش قابل‌توجهی نسبت به مقدار پایه نشان داد، به‌طوری‌که بیشترین میزان حجم بزاق در ۱ دقیقه پس از مصرف مشاهده شد. پس از این زمان، حجم بزاق در ۵ و ۱۰ دقیقه بعدی روند کاهشی تدریجی داشت، با این حال همچنان مقادیر آن در تمامی زمان‌های پس از مصرف بالاتر از مقدار پایه باقی ماند (001/0>p).
همچنین میانگین pH بزاق شرکت‌کنندگان پس از مصرف دمنوش خاکشیر افزایش قابل‌توجهی نسبت به مقدار پایه نشان داد. بیشترین میزان pH بزاق در ۵ دقیقه پس از مصرف مشاهده شد که بیانگر اثر قلیایی‌کننده بارز دمنوش خاکشیر در این بازه زمانی است. پس از این زمان، pH بزاق در ۱۰ دقیقه پس از مصرف کاهش یافت، با این حال همچنان مقدار آن بالاتر از مقدار پایه باقی ماند. نتایج نشان داد که روند تغییرات pH بزاق معنی‌دار بود (001/0>p).
 نتایج مقایسه‌های دوتایی در مورد حجم بزاق  نشان داد که بین تمامی زمان‌های اندازه‌گیری حجم بزاق، تفاوت آماری معنی‌دار وجود داشت (001/0>p). حجم بزاق در ۱ دقیقه پس از مصرف دمنوش خاکشیر به‌طور معنی‌داری بالاتر از مقادیر قبل از مصرف و سایر زمان‌های پس از مصرف بود. همچنین، اگرچه حجم بزاق در ۵ و ۱۰ دقیقه پس از مصرف نسبت به اوج اولیه کاهش یافت، این کاهش‌ها نیز از نظر آماری معنی‌دار بود (001/0>p). (جدول 2)
همچنین نتایج مقایسه‌های دوتایی نشان داد که pH بزاق در تمامی زمان‌های اندازه‌گیری اختلاف آماری معنی‌دار با یکدیگر داشت (001/0P<). pH بزاق در ۱ و ۵ دقیقه پس از مصرف دمنوش خاکشیر به‌طور معنی‌داری بالاتر از مقدار پایه بود و بیشترین مقدار pH در ۵ دقیقه پس از مصرف مشاهده شد. همچنین، اگرچه pH بزاق در ۱۰ دقیقه پس از مصرف نسبت به ۵ دقیقه کاهش یافت، این کاهش نیز از نظر آماری معنی‌دار بود. با این حال، مقدار pH در ۱۰ دقیقه پس از مصرف همچنان به‌طور معنی‌داری بالاتر از مقدار پایه باقی ماند (001/0P<). این نتایج بیانگر اثر قلیایی‌کننده قابل توجه و گذرای دمنوش خاکشیر بر pH بزاق و وجود یک الگوی زمانی مشخص در تغییرات pH بزاق پس از مصرف این نوشیدنی است.
براساس نمودار 1 ، حجم بزاق در تمامی زمان‌های پس از مصرف به‌طور معنی‌داری بالاتر از مقدار پایه باقی ماند. این یافته‌ها بیانگر اثر تحریک‌کننده قوی و گذرای دمنوش خاکشیر بر ترشح بزاق و وجود یک الگوی زمانی مشخص در پاسخ بزاقی شرکت‌کنندگان است.
 نمودار 2 نشان می دهد  pH بزاق در ۱۰ دقیقه پس از مصرف نسبت به ۵ دقیقه کاهش یافت، با این حال، مقدار pH در ۱۰ دقیقه پس از مصرف همچنان به‌طور بالاتر از مقدار پایه باقی ماند.
به‌منظور ارائه یکپارچه یافته‌های توصیفی و تحلیلی مربوط به حجم بزاق و pH بزاق قبل و پس از مصرف دمنوش خاکشیر و بررسی اثر زمان، جنس و اثر متقابل آن‌ها، نتایج مدل خطی تعمیم‌یافته با اندازه‌گیری‌های مکرر در جدول 3 به‌صورت ادغامی ارائه شده است.
آنالیز واریانس با داده های تکراری انجام شد. با توجه به وجود اثر متقابل زمان و جنس(004/0 p=،  58/4F= حجم و   001/0 p<،41/6F=  PH  بزاق) تحلیل در دو جنس به تفکیک انجام شد.
بر اساس نتایج جدول 3، مصرف دمنوش خاکشیر موجب افزایش معنی‌دار حجم بزاق و pH بزاق در طول زمان شد. حجم بزاق در هر دو جنس بیشترین مقدار را در ۱ دقیقه پس از مصرف نشان داد و سپس روند کاهشی تدریجی داشت، در حالی که pH بزاق در ۵ دقیقه پس از مصرف به بیشترین مقدار خود رسید. نتایج مدل خطی تعمیم‌یافته نشان داد که اثر زمان بر هر دو متغیر حجم و pH بزاق بسیار معنی‌دار بود (001/0P<).
از نظر جنس، مردان در تمامی زمان‌های اندازه‌گیری حجم بزاق بالاتری نسبت به زنان داشتند (001/0P<)، در حالی که جنس به‌صورت مستقل تأثیر معنی‌داری بر میانگین کلی pH بزاق نداشت (683/0P=). با این حال، اثر متقابل زمان و جنس برای هر دو متغیر حجم و pH بزاق معنی‌دار بود، که بیانگر تفاوت الگوی پاسخ زمانی بزاق به مصرف دمنوش خاکشیر بین زنان و مردان بود. این یافته‌ها نشان می‌دهد که پاسخ بزاقی به دمنوش خاکشیر وابسته به زمان بوده و جنس می‌تواند نقش تعدیل‌کننده در شدت و الگوی این پاسخ ایفا کند.

بحث 
در این مطالعه،  حجم و pH  بزاق 47 دانشجوی دندانپزشکی پس از مصرف دمنوش خاکشیر  مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد که میانگین حجم بزاق شرکت‌کنندگان پس از مصرف خاکشیر به میزان  قابل‌توجهی افزایش می یافت و حجم بزاق بطور مشخصی۱دقیقه بعد مصرف خاکشیر افزایش یافت. سپس، حجم بزاق در ۵ و ۱۰ دقیقه بعد مصرف روند کاهشی نشان داد، لیکن همچنان مقادیرآن در تمامی زمان‌های بعد مصرف بالاتر از مقدار پایه بود. همچنین میانگین pH بزاق شرکت‌کنندگان بعد مصرف خاکشیر به شدت افزایش یافت و۵ دقیقه بعد مصرف به بیشترین میزان خود رسید. این امر بیانگر اثر قلیایی‌کننده بارز دمنوش خاکشیر در این بازه زمانی است. پس از ۱۰دقیقه pH بزاق کاهش یافت، با این وجود همچنان مقدار آن بالاتر از مقدار پایه باقی ماند. در مجموع روند تغییرات pH بزاق معنی‌دار بود. همچنین در مقایسه‌ دو به دو نیز pH بزاق در تمامی زمان‌های اندازه‌گیری اختلاف چشمگیری را نشان داد  و pH  در ۱ و ۵ دقیقه بعد مصرف خاکشیر به‌طور بارز بالاتر از مقدار پایه بود. گرچه pH بزاق 10 دقیقه بعد مصرف کاهش یافت، این کاهش نیز معنی‌دار بود. این نتایج بیانگر اثر قلیایی‌کننده قابل توجه و گذرای دمنوش خاکشیر بر pH بزاق و وجود یک الگوی زمانی مشخص در تغییرات pH بزاق بعد مصرف این نوشیدنی گیاهی است. دمنوش و شربت خاکشیر، یک نوشیدنی سنتی گیاهی است که از دانه های خاکشیر تهیه میشود و به دلیل خواص دارویی و تغذیه‌ای، از دیرباز در طب سنتی ایران  مورد استفاده قرار گرفته است. خاکشیر  به عنوان یک ماده خنک کننده و مرطوب کننده نیز شناخته شده است(15-13) و  مطالعه حاضر نشان داد که تاثیر بارزی بر افزایش حجم وpH بزاق می گذارد و موجب قلیایی شدن بزاق می شود. علیرغم تاثیر مثبت خاکشیر بر پروفایل بزاق  مطالعه ای  مشابه تا کنون در این زمینه صورت نگرفته است.
 از عوامل مؤثر در پوسیدگی، خشکی دهان و همچنین تغییرات PH به دنبال مصرف مواد قندی است. هرگونه عاملی که باعث این تغییر شود نیز میتواند درکنترل و پیشگیری از پوسیدگی مؤثر باشد؛یکی از عوامل مؤثر در کنترل پوسیدگی، مصرف چای و  دمنوش های مختلف می باشد.(20-25)
یک مطالعه نشان داد که مصرف چای سبز و چای زنجبیل به طور مشخص، موجب کاهش اسیدیته بزاق می شود. از این رو مصرف این ترکیبات گیاهی تأثیر مطلوبی بر سلامت دهان و دندان دارد.(26) در مطالعه Ahmad  و همکاران(27)، نیز مشخص شد، مصرف چای بابونه و چای سبز تأثیر مثبتی در کاهش اسیدیته بزاق و کاهش پوسیدگی دندانی دارد. مطالعه حاضر نیز نشان داد که 5 دقیقه بعد  مصرف  خاکشیر pH بزاق به طور بارز افزایش قابل توجهی نسبت به pH پایه داردکه موید این مطلب است که  مصرف ترکیبات  گیاهی  بدلیل وجود فلاونوئیدها میتواند با نزدیک کردن pH بزاق به pH خنثی و یا قلیایی مانع پوسیدگی دندانی شود. طی مطالعه Shirzaiy و همکاران(20) ، مصرف دمنوش های گیاهی بابونه و زعفران موجب افزایش قابل توجه pH بزاق می‌شود. از این رو  بنظر می رسد، مصرف دمنوش های گیاهی با قلیایی کردن بزاق، تأثیر مشخصی در کاهش پوسیدگی دندانی داشته باشد. در مطالعه دیگری که توسطshirzaiy و همکاران(22)، در زمینه تغییرات pH  بزاق پس از مصرف دمنوش اسطوخودوس انجام شد، مشخص گردید که میانگین pH بزاق قبل مصرف دمنوش اسطوخودوس 75/0±68/6، پس از یک دقیقه 63/0±37/7، پنج دقیقه 22/0±00/8 و ده دقیقه بعد مصرف به میزان 33/0±69/7  می رسد و بیشترین تغییر pH  بزاق بدنبال مصرف اسطوخودوس 5 دقیقه بعد مصرف دمنوش گیاهی بود. در مطالعه حاضر نیز مصرف خاکشیر موجب افزایش بارز pH بزاق  بویژه 5 دقیقه بعد مصرف شده بود. نتایج بررسـی Khondalay و همکاران(23) ، نیز به طور مشابهی نشان داد که جویدن آدامس بدون شکر سبب افزایش جریان بزاق می شود. 
Shirzaiy و همکاران (24) ، تاثیر چای سبز برpH بزاق را مورد بررسی قرار دادند. در این مطالعه، بزاق 30 فرد سالم 22-20 ساله، قبل و بعد نوشیدن 250 میلی لیتر چای سبز جمع آوری و حجم و pH بزاق محاسبه گردید و  مشخص شد میزان pH بزاق 5،1 و10 دقیقه بعد مصرف چای سبز (09/0±78/7، 01/0 ±55/7، 09/0 ±36/7) نسبت به قبل مصرف (05/0±15/7)به طور بارز بیشتر است و در نهایت نتیجه گرفتند مصرف چای سبز موجب کاهش میزان پوسیدگی دندانی می‌گردد.
Masoumi و همکاران(25) ، طی یک مطالعه دریافتند که مصرف چای سبز بطور مشخص باعث افزایش ترشح بزاق می شود و pH بزاق را افزایش می دهد. بنابراین برای درمان پریودنتیت می تواند موثر واقع شود.
Ravikumar و همکاران(26) ، طی مطالعه ای در زمینه تاثیر انواع چای (چای سبز، چای لیمو و چای زنجبیل) بر تغییرات pH بزاق  بر روی 30 زن سالم  18 -25 ساله که به‌طور تصادفی انتخاب شده بودند، گزارش کردند pH بزاق بعد مصرف چای سبز معادل 26/0 ± 033/7، چای لیمو 26/0 ± 0026/7 و چای زنجبیل 24/0 ± 1818/7  است. این تحقیق کارآزمایی بالینی بطور مشابهی افزایش معنی‌داری را در pH بزاق بعد مصرف چای زنجبیل و به دنبال آن چای سبز نشان داد، هر چند مصرف چای لیمو موجب اسیدیته pH بزاق شده بود. بر این اساس مصرف چای سبز و چای زنجبیل می تواند  با بافری نمودن بزاق و بالطبع ایجاد محیطی مطلوب، اثرات مفیدی را در حفره دهان به همراه داشته باشد که از این نظر همسو با نتایج مطالعه حاضر می‌باشد.
Shirzaiy و همکاران(24) ، تاثیر مصرف چای سبز و سیاه را بر pH بزاق ارزیابی کردند. نتایج این مطالعه نشان داد که نوشیدن چای یک محیط قلیایی در حفره دهان ایجاد نموده و  موجب افزایش pH بزاق می شود و چای سبز  در این میان تاثیر مطلوبتری نسبت به چای سیاه دارد.
 Karami-Nogourani و همکاران(28) ، مطالعه ای  با هدف بررسی تاثیر مصرف آدامس طعم دار  نعناع، دارچین، سیب، هندوانه وتوت فرنگی بر pH  و جریان بزاق  روی 15 دانشجوی دندانپزشکی انجام دادند. نتایج مطالعه  بطور مشابه حاکی ازآن است که تمامی آدامس ها بطور مشخص جریان بزاق را افزایش می دهد، لیکن فقط آدامس دارچین و نعناع بطور مشخص موجب قلیایی شدن بزاق می شود.
Hegdeو همکاران (29) ، تاثیر مصرف دهانشویه کلر هگزیدین و دارچین را بر تغییرات pH بزاق و زبان ارزیابی کردند. نتایج مطالعه حاکی از آن بود که دهانشویه گیاهی دارچین بطور مشخص تاثیر بیشتری در افزایش pH بزاق نسبت به کلرهگزیدین دارد، بنابراین  بطور مشابهی مشخص شد که دهانشویه گیاه دارچین بدلیل کاهش اسیدیته بزاق می تواند جایگزین مناسبی برای دهانشویه کلرهگزیدین باشد.
مطالعه ای توسطBakhtiari و همکاران(30)، با عنوان مقایسه اثر آدامس بدون قند اوربیت و سقز طبیعی بر میزان ترشح بزاق روی 16 دانشجوی دندانپزشکی صورت گرفت و بطور مشابه مشخص شد آدامس بدون قند اوربیت و سقز طبیعی بزاق را قلیایی نموده  و موجب رفع مشکلات خشکی دهان می‌شود.
در مطالعه حاضر مردان در تمامی زمان‌های اندازه‌گیری، حجم بزاق بالاتری نسبت به زنان داشتند. در سایر مطالعات مشابه، پروفایل بزاق در دو جنس مورد مقایسه قرار نگرفته است. با این وجود در مطالعه  Momma و همکاران(31) ، نیز گزارش شد که زنان حجم بزاق کمتری نسبت به مردان دارند که بنظر می رسد تغییرات هورمونی در زنان در این زمینه تاثیر گذار باشد. در مطالعه حاضر، pH بزاق در دو جنس تفاوتی نداشت که از این نظر با نتایج مطالعه Momma و همکاران(31)  ، مطابقت دارد.
مطالعه ای مروری توسط Rad   Heydari و همکاران(32) ، در مورد درمان خشکی دهان با طب سنتی انجام شد و بر اساس مستندات و مقالات متعدد، انواع گیاهان دارویی (اسفرزه،سپستان،کتیرا و ...) بر روی ترشح بزاق تاثیر گذار بوده و می تواند موجب تسکین علائم خشکی دهان شود. در مطالعه حاضر نیز مشخص شد که خاکشیر موجب افزایش ترشح بزاق و کاهش اسیدیته حفره دهان می شود، بنابراین می توان اذعان نمود که مصرف خاکشیر می تواند در تسکین علائم خشکی دهان موثر واقع شود و از این رو با  نتایج مطالعه Rad Heydari و همکاران(32) ، همسو می باشد.
 Amalia وهمکاران(33) ، طی یک مطالعه مروری در زمینه تاثیر ترکیبات فعال گیاهان دارویی برافزایش pH بزاق در بیماران دیابتی دریافتند که فلاونوئیدهای موجود در گیاهان موجب تثبیت  pH بزاق می شود. با توجه به اینکه خاکشیر سرشار از فلاونویید می باشد این امر می تواند توجیه کننده قلیایی شدن بزاق پس از مصرف خاکشیر باشد و از این نظر نتایج مطالعه حاضر با نتایج مطالعه Amalia  و همکاران(33) همسو می باشد. 
 Sadeghiو همکاران(19) ، با تجویز عصاره خاکشیر به موش‌های دیابتی دریافتند گلوکز خون، سطح آنزیم‌های بیوشیمیایی،آلبومین، تری‌گلیسیرید، کلسترول تام و LDL کاهش  و میزان اوره و کراتینین به طور معنی‌داری افزایش می یابد. عصاره خاکشیر می‌تواند با کاهش گلوکز خون، تغییر سطح آنزیم‌های بیوشیمیایی، پروفایل چربی و پارامترهای سرولوژیکی در پیشگیری از دیابت مفید باشد.
این گیاه گسترده‌ترین دارونامه سنتی طب سنتی ایران است و در بین پزشکان طب سنتی مشهور است. در طب سنتی ایران، از گیاه خاکشیر به عنوان تب‌بر، ضد خارش، مسهل، کرم‌کش، تقویت‌کننده قوای جنسی، اشتهاآور، مقوی دستگاه گوارش، مقوی قلب، ضد دیابت، قابض و خلط‌آور استفاده ‌شده است.(9،10،11،19).
گیاه خاکشیر Descurainia sophia (DS) متعلق به خانواده Brassicaceae (Cruciferae) است و در آب و هوای معتدل از جمله ایالات متحده، آفریقای جنوبی، آسیای شرقی، استرالیا و نیوزیلند یافت می شود. گیاه خاکشیر در طب گیاهی در چین، هند و بسیاری از کشورهای دیگر در سراسر جهان مورد استفاده قرار گرفته است و نشان داده شده است که می‌تواند انواع ژن‌های مرتبط با عملکردهای بیولوژیکی متعدد را تنظیم کند. حدود 67 ترکیب از گیاه خاکشیر جدا شده و با کروماتوگرافی گازی-طیف‌سنجی جرمی شناسایی شده‌اند.  
 گیاه‌شناسان در فهرست گیاه‌شناسی از آن به عنوان "حکمت جراحان" یاد می‌کنند. این گیاه از اوایل اردیبهشت تا اواسط خرداد رشد می‌کند. پس از خشک شدن گیاه، دانه‌های آن را می‌توان در انواع شربت‌ها، نوشیدنی‌ها و سایر قسمت‌های گیاه (برگ‌ها و گل‌ها) به عنوان افزودنی استفاده کرد.(14،15،16،34،35) 
ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی مانند کوئرستین، کامپفرول و ایزوکوئرستین گیاه خاکشیر دارای خواص آنتی‌اکسیدانی، حذف رادیکال‌های آزاد، ضدالتهاب، مسکن و تب ‌بر است(35-33). همچنین گزارش شده است که فعالیت ضد سرطانی دارد، که عمدتاً به دلیل سرکوب و مهار رشد سلول‌های سرطانی است. با توجه به عوارض جانبی و هزینه بالای ترکیبات شیمیایی، برخی تحقیقات بر روی گیاهان دارویی و ترکیبات طبیعی آنها انجام می‌شود. انتظار می‌رود که گیاه خاکشیر  به دلیل وجود ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی مختلف، خواص ضد دیابتی داشته باشد.(16)
Nimrouzi و همکاران (16)، طی مطالعه ای با عنوان جنبه های فیتوشیمیایی و فارماکولوژیکی گیاه خاکشیر و کاربردهای مدرن و سنتی آن گزارش کردند که خاکشیر به طور سنتی برای درمان تپش قلب، واریس، واریکوسل، یبوست، هموروئید، جوش های پوستی و ناتوانی جنسی تجویز می شود. بر اساس یافته‌ها، ارزیابی تجربی و بالینی کمی روی این دارو انجام شده است. از این میان، تنها اثرات ضد التهابی، ضد درد و تب بر و همچنین فعالیت های آنتی اکسیدانی و ضد انگل در مطالعات تجربی مورد ارزیابی و تایید قرار گرفت. این بررسی نشان داد که علیرغم مصرف گسترده این گیاه در طب عامیانه و سنتی، تنها دو کارآزمایی بالینی انسانی در مورد ناراحتی روده و افراد باردار انجام شده است. در مجموع، ارزیابی‌های بالینی جامع‌تری باید در مورد برنامه‌های کاربردی مربوطه انجام شود تا از استفاده‌های سنتی و عامیانه حمایت شود. 
با توجه به نتایج مطالعه حاضر خاکشیر علاوه بر خواص دارویی بی شماری که دارد، در کاهش پوسیدگی  می تواند نقش عمده ای داشته باشد. تاثیر خاکشیر بر افزایش ترشح بزاق می تواند  علائم خشکی دهان را بهبود بخشد؛ بنابراین مصرف آن در افراد مبتلا به خشکی دهان می تواند در رفع علایم  ناشی ازخشکی دهان موثر  باشد. همچنین بدلیل بافری نمودن بزاق می تواند درتعدیلpH  بزاق موثر باشد. در مطالعات به اثرات دارویی بی شمار این ترکیب گیاهی و تاثیرآن بعنوان مرطوب کننده اشاره شده است.(12)بنابراین  مصرف آن در افراد مبتلا به خشکی دهان و یا افرادی که بزاق نسبتا اسیدی (ناشی از مصرف کربوهیدرات ها و نوشیدنی های اسیدی) دارند، می‌تواند مفید واقع شود.

نتیجه گیری 
 نتایج نشان داد که میانگین حجم بزاق شرکت‌کنندگان پس از مصرف خاکشیر به میزان  قابل‌توجهی افزایش می یافت. حداکثر افزایش حجم بزاق بطور مشخصی۱دقیقه بعد مصرف خاکشیر بود. pH بزاق نیز در تمامی زمان‌های اندازه‌گیری به‌طور بارز بالاتر از مقدار پایه بود. با اینحال برای بررسی تاثیر طولانی مدت دمنوش خاکشیر بر pH و حجم بزاق نیاز به مطالعات بیشتری می باشد.

تشکر و قدردانی
این مقاله برگرفته از پایان نامه دکترای دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان با شماره ثبت 4610 است. از معاونت محترم پژوهشی و مرکز تحقیقات بیماری های دهان ودندان دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در تامین منابع مالی این پروژه قدردانی می‌گردد.

تضاد منافع
تمامی نویسندگان اظهار می دارند که هیچ گونه تضاد منافعی درارتباط با انجام این پژوهش وجود ندارد.