نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دپارتمان بیماریهای دهان، فک و صورت، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد
2 3. Assistant professor, Department of Community Medicine, School of Medicine, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad., Iran.
3 دانشجوی دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد
4 دپارتمان دندانپزشکی کودکان، دانشکده دندانپزشکی، مشهد
چکیده
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Background: With the expanding use of laser technology in dentistry, improving patients’ awareness regarding its benefits, limitations, and safety principles has become increasingly important. This study aimed to design and evaluate the effectiveness of a gamified educational mobile application in improving patients’ knowledge and satisfaction.
Methods and Materials: This pre–post interventional study was conducted in 2024 at Mashhad Dental School. A mobile educational application incorporating video-based instructional content and interactive gamified activities was developed. Forty-seven eligible patients were enrolled. Patients’ knowledge was evaluated before and after the intervention using a 15-item multiple-choice questionnaire while satisfaction was assessed using a 29-item Likert-scale questionnaire. Content validity of the satisfaction questionnaire was verified by a panel of experts, and its reliability was deemed acceptable, with an ICC of 0.94 and a Cronbach’s alpha of 0.97. Data were analyzed using non-parametric Mann-Whitney, Wilcoxon, and Kruskal-Wallis tests.
Results: The mean knowledge score significantly increased from 8.53±1.80 before the intervention to 14.64±0.67 afterwards (P0.05).
Conclusion: A gamified mobile educational application effectively enhanced patients’ knowledge regarding laser applications in dentistry and achieved high satisfaction levels. Integrating such digital tools into dental practice may help improve patient health literacy and strengthen the informed consent process.
کلیدواژهها [English]
مقدمه
تحولات سریع فناوری اطلاعات در دهه های اخیر، ساختار سنتی آموزش را به طور بنیادین تغییر داده است. آموزش که پیش تر مبتنی بر ارتباط یک سویه و انتقال شنیداری اطلاعات بود، امروزه به سمت محیط های چند رسانهای، تعاملی و یادگیرنده محور حرکت کرده است .(3-1) مطالعات نشان داده اند که استفاده از فناوری در آموزش، علاوه بر بهبود انتقال مفاهیم، موجب افزایش رضایتمندی، انگیزه و مشارکت فعال فراگیران میشود. (4)
آموزش الکترونیکی (E-learning) به عنوان استفاده از سیستم های الکترونیکی برای انتقال دانش، مزایایی از جمله دسترسی بدون محدودیت مکانی، کاهش هزینه ها، بهروزرسانی سریع محتوا و امکان ارزیابی مستمر را فراهم میکند(8-5) .با این حال، اثربخشی این روش وابسته به کیفیت طراحی آموزشی، تناسب رسانه با محتوا و نیاز مخاطب یا شخصی سازی آن است. (11-9)
در سال های اخیر، یادگیری مبتنی بر موبایل (Mobile Learning) به عنوان زیر مجموعه ای از آموزش الکترونیک، رشد چشمگیری داشته است. (12,13) مطالعات نشان داده اند درصد قابل توجهی از دانشجویان پزشکی از اپلیکیشن های آموزشی استفاده می کنند. (14,15) همچنین ارتباط مثبت میان توانایی استفاده از موبایل و تمایل به یادگیری مستقل گزارش شده است.(16)
در حوزه دندانپزشکی، لیزر به عنوان یکی از فناوری های پیشرفته، کاربردهای گسترده ای در درمان های بافت نرم و سخت دارد. (17,18) استفاده از لیزر موجب کاهش خونریزی، کاهش درد پس از جراحی، کاهش اضطراب بیمار و بهبود سریع تر میشود. (19) با وجود این مزایا، استفاده صحیح و ایمن از لیزر مستلزم آگاهی کافی بیمار از ماهیت درمان، مزایا، عوارض احتمالی و مراقبت های قبل و بعد از درمان است.
با توجه به گسترش روزافزون کاربرد لیزر در درمان های دندانپزشکی و ضرورت آگاهی بیماران از مزایا، محدودیت ها و نحوه انجام این روش ها، ارائه آموزش های ساده، قابل فهم و مبتنی بر شواهد اهمیت ویژه ای دارد. در حالی که استفاده از تلفن های هوشمند و ابزارهای دیجیتال به طور چشمگیری افزایش یافته است، در ایران اپلیکیشن آموزشی تخصصی و ساختارمند در زمینه آموزش لیزر دندانپزشکی برای بیماران به صورت حرفه ای طراحی و ارائه نشده است. از این رو، مطالعه حاضر با هدف طراحی و اجرای یک اپلیکیشن آموزشی اختصاصی و بررسی میزان آگاهی و رضایت مندی بیماران پس از استفاده از آن انجام شد.
مواد و روش ها
مطالعه حاضر، یک پژوهش مقطعی با طراحی قبل و بعد می باشد که از شهریور تا بهمن ماه 1403 با مجوز کمیته اخلاق شماره IR.MUMS.DENTISTRY.REC.1403.164 در دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد اجرا گردیده است. هدف از این پژوهش، طراحی و اجرای یک اپلیکیشن آموزشی مبتنی بر بازی سازی در زمینه کاربردهای لیزر در دندانپزشکی و سپس ارزیابی میزان رضایتمندی و تغییر سطح آگاهی بیماران پس از استفاده از آن بود.
جامعه مورد مطالعه، شامل مراجعین به بخش لیزر دانشکده دندانپزشکی مشهد بود، که در نهایت 47 نفر بهصورت در دسترس وارد مطالعه شدند. معیارهای ورود شامل تمایل به شرکت در مطالعه و توانایی استفاده از اپلیکیشن آموزشی و معیارهای خروج شامل عدم تکمیل پرسشنامهها یا انصراف از ادامه همکاری بود.
طراحی و توسعه اپلیکیشن
در مرحله نخست، سناریوی آموزشی اپلیکیشن توسط پژوهشگر بر اساس منابع علمی مرتبط با لیزر در دندانپزشکی تدوین شد. محتوای آموزشی شامل مفاهیم کاربردی و قابل فهم برای بیماران طراحی گردید تا با سطح تحصیلی حداقل دیپلم سازگار باشد. پس از تدوین سناریو، طراحی گرافیکی و برنامه نویسی نرم افزار برای سیستم عامل اندروید انجام شد. اپلیکیشن با نام Laser Education توسعه یافت.
ساختار اپلیکیشن شامل دو بخش اصلی بود: بخش آموزش ویدئویی و بخش بازی تعاملی. در بخش آموزش، یازده مبحث شامل درمان پاراستزی، بلیچینگ، همانژیوم، مزایای درمان با لیزر، اختلالات گیجگاهی فکی، لیفت لثه، ارتودنسی، آفت، دپیگمانتاسیون و اصول محافظت در برابر لیزر ارائه شد. هر مبحث شامل یک ویدئوی آموزشی کوتاه همراه با توضیحات متخصص بود. دسترسی به بخش بازی تنها پس از مشاهده کامل محتوای آموزشی امکان پذیر بود.بخش بازی شامل دو قسمت بود: نخست، مقایسه درمان های لیزری با روش های متداول از نظر خونریزی، درد، بهبودی و رضایت بیمار و دوم، نکات ایمنی هنگام استفاده از لیزر در محیط درمانی (تصویر 1و2).
تصویر 1. تصاویر صفحه نمایش اپلیکیشن موبایل آموزش لیزر شامل بخش های آموزشی و رابط کاربری بازیوارسازی
تصویر 2. تصاویر صفحهنمایش اپلیکیشن موبایل آموزش لیزر شامل بخشهای آموزشی و رابط کاربری بازیوارسازی
طراحی مداخله آموزشی
در این مطالعه، یک اپلیکیشن آموزشی با استفاده از اصول بازیوارسازی طراحی گردید. در طراحی این اپلیکیشن از عناصر انگیزشی مانند ارائه محتوای تعاملی، استفاده از سیستم امتیازدهی و ایجاد محیطی جذاب جهت افزایش مشارکت کاربران استفاده شد. هدف از این طراحی، تسهیل یادگیری، افزایش انگیزه و درگیر کردن فعال کاربران در فرآیند آموزش بود.
ابزار های جمع آوری داده ها
این پرسشنامه شامل 29 سؤال در قالب 9 حیطه بود که عبارت بودند از:
پاسخها بر اساس مقیاس پنجدرجهای لیکرت از «کاملاً مخالفم» (2-) تا «کاملاً موافقم» (2+) نمرهدهی شدند.
بهمنظور ارزیابی اثربخشی مداخله، از یک پرسشنامه آگاهی استفاده شد که میزان دانش شرکتکنندگان را قبل و بعد از مداخله آموزشی مورد سنجش قرار داد. (پیوست 1)
روایی محتوایی پرسشنامهها با استفاده از نظر خبرگان حوزه آموزش پزشکی و دندانپزشکی مورد بررسی قرار گرفت و تأیید شد.
پایایی ابزار نیز با استفاده از شاخصهای آماری مورد ارزیابی قرار گرفت، بهطوریکه ضریب آلفای کرونباخ و ضریب همبستگی درونطبقهای (ICC) برای پرسشنامهها محاسبه و مقادیر قابل قبولی به دست آمد (97/0)، که نشاندهنده پایایی مناسب ابزارهای مورد استفاده بود.
پس از اخذ رضایت آگاهانه از شرکتکنندگان، ابتدا پرسشنامه آگاهی بهعنوان پیشآزمون تکمیل گردید. سپس اپلیکیشن آموزشی در اختیار افراد قرار گرفت و شرکتکنندگان به استفاده از آن ترغیب شدند. پس از اتمام دوره استفاده از اپلیکیشن، پرسشنامه آگاهی مجدداً بهعنوان پسآزمون تکمیل شد.
در پایان، میزان رضایتمندی کاربران از اپلیکیشن با استفاده از پرسشنامه مربوطه مورد ارزیابی قرار گرفت.
تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه 27 انجام شد. توصیف متغیرهای کمی توسط میانگین، انحراف معیار، میانه و چارک انجام شد. توصیف متغیرهای کیفی توسط فراوانی و درصد فراوانی صورت گرفت. توزیع نرمال متغیرهای کمی توسط آزمون کلموگروف اسمیرنوف بررسی شد. مقایسه نمره رضایت بین دو گروه توسط آزمون من ویتنی و بین سه گروه توسط آزمون کروسکال والیس انجام شد. مقایسه نمرات آگاهی قبل و بعد از مطالعه توسط آزمون ویلکاکسون صورت گرفت. همبستگی متغیرهای کمی توسط آزمون همبستگی اسپیرمن انجام شد. سطح معنیداری در تمامی آزمونها 05/0 در نظر گرفته شد.
یافته ها
در این مطالعه، 47 نفر از بیماران مراجعه کننده به بخش لیزر دانشکده دندانپزشکی مشهد وارد تحلیل نهایی شدند. از این تعداد، 33 نفر (2/70 درصد) زن و 14 نفر (8/29 درصد) مرد بودند. بیشترین سطح تحصیلات مربوط به مقطع لیسانس (6/42 درصد) بود. 6/76 درصد شرکت کنندگان سابقه انجام درمان با لیزر داشتند (جدول 1).
جدول 1. ویژگیهای دموگرافیک شرکتکنندگان (47n=)
|
متغیر |
گویه |
تعداد |
درصد |
|
جنسیت |
زن |
33 |
2/70 |
|
مرد |
14 |
8/29 |
|
|
تحصیلات |
دیپلم |
12 |
5/25 |
|
فوقدیپلم |
13 |
7/27 |
|
|
لیسانس |
20 |
6/42 |
|
|
فوقلیسانس |
2 |
3/4 |
|
|
سابقه درمان با لیزر |
دارای سابقه |
36 |
7/76 |
|
بدون سابقه |
11 |
4/23 |
میزان رضایتمندی از اپلیکیشن آموزشی
میانگین نمره کل رضایت از اپلیکیشن 34/0 ± 57/1 (از حداکثر 2) بود که نشان دهنده سطح بالای رضایتمندی کاربران بود. بیشترین میانگین مربوط به حیطه ارائه (32/0 ± 72/1) و پس از آن جنبه بصری تصاویر و متن (39/0 ± 64/1) بود. کمترین میانگین به حیطه جذابیت اختصاص داشت. با توجه به ماهیت ترتیبی مقیاس لیکرت و نتایج آزمون نرمالیتی، مقایسه نمرات بین گروه ها با استفاده از آزمون های غیر پارامتریک انجام شد (جدول 2).
جدول 2. میانگین نمرات حیطه های رضایت
|
حیطه |
|
|
ارائه |
72//1± 32/0 |
|
جذابیت |
41/1± 64/0 |
|
یکپارچگی و انسجام |
60/1± 46/0 |
|
زیبایی و سازگاری |
45/1± 74/0 |
|
جنبه بصری تصاویر و محتوا |
64/1± 39/0 |
|
حمایت رسانهای و تکنولوژی |
56/1± 50/0 |
|
جنبه آموزشی محتوا |
43/1± 61/0 |
|
نگرش |
58/1± 58/0 |
|
یادگیری |
50/1± 67/0 |
|
نمره کل رضایت |
57/1± 34/0 |
ارتباط رضایت با متغیرهای فردی
بر اساس آزمون من–ویتنی، تفاوت آماری معنی داری بین زنان و مردان در نمره کل رضایت و هیچ یک از حیطه های مورد بررسی مشاهده نشد (همگی 05/0<P).
نتایج آزمون کروسکال–والیس نشان داد که نمره کل رضایت و هیچ یک از حیطه ها ارتباط معنی داری با سطح تحصیلات شرکت کنندگان نداشتند (همگی 05/0<P).
تنها در حیطه «ارائه» تفاوت معنی داری بین افراد دارای سابقه درمان با لیزر و افراد فاقد سابقه مشاهده شد (005/0P=)، به گونه ای که میانگین نمره این حیطه در افراد دارای سابقه بالاتر بود. در سایر حیطه ها و در نمره کل رضایت، تفاوت معنی داری مشاهده نشد (همگی 05/0<P) (جدول 3).
جدول 3. مقایسه حیطه ارائه بر اساس سابقه درمان لیزر
|
سابقه درمان |
انحراف معیار ± میانگین |
P-value |
|
بدون سابقه |
47/1± 40/0 |
005/0 |
|
دارای سابقه |
80/1± 26/0 |
تنها حیطه «جنبه آموزشی محتوا» با سن همبستگی مستقیم و معنی داری نشان داد (015/0P= ,353/0=r) . سایر حیطه ها و نمره کل رضایت ارتباط معنی داری با سن نداشتند.
تأثیر اپلیکیشن بر آگاهی بیماران
میانگین نمره آگاهی پیش از مداخله 80/1± 53/8 بود که پس از استفاده از اپلیکیشن به 67/0±64/14 افزایش یافت. آزمون ویلکاکسون نشان داد این افزایش از نظر آماری معنی دار بود (001/0>P). میانه نمره آگاهی از 8 ، پیش از مداخله، به 15 ، پس از مداخله افزایش یافت، که نشان دهنده بهبود قابل توجه سطح دانش شرکت کنندگان است. با توجه به مقدار آماری Z به دست آمده از آزمون ویلکاکسون، اندازه اثر مداخله در محدوده بزرگ ارزیابی شد، که بیانگر اثربخشی قابل توجه اپلیکیشن آموزشی در ارتقای آگاهی بیماران درباره کاربردهای لیزر در دندانپزشکی است (جدول 4).
جدول 4. مقایسه نمره آگاهی قبل و بعد از مداخله آموزشی
|
مرحله |
انحراف معیار ± میانگین |
میانه |
P-value |
|
قبل از مداخله |
80/1 ± 53/8 |
8 |
001/0> |
|
بعد از مداخله |
67/0 ± 64/14 |
15 |
ارتباط آگاهی با متغیرهای فردی
بر اساس آزمون من–ویتنی، تفاوت آماری معنیداری در نمره آگاهی بین زنان و مردان مشاهده نشد (370/0P=)، همچنین نتایج آزمون کروسکال–والیس نشان داد که نمره آگاهی با سطح تحصیلات ارتباط معنیداری نداشت (098/0P=). در مقابل، افراد فاقد سابقه درمان با لیزر در پیشآزمون آگاهی بالاتری نسبت به افراد دارای سابقه داشتند (001/0P=).
بحث
نتایج این پژوهش نشان داد که اپلیکیشن آموزشی طراحی شده توانست در مدت دو هفته، افزایش بسیار قابل توجهی در سطح آگاهی بیماران درباره کاربردهای لیزر در دندانپزشکی ایجاد کند؛ به گونه ای که میانگین نمره از 53/8 به 64/14 (از 15) رسید و میانه نمره به سقف آزمون افزایش یافت. این میزان بهبود، علاوه بر معناداری آماری، از نظر عملی نیز اهمیت دارد؛ زیرا نشان می دهد ارائه اطلاعات ساختار یافته، چند رسانه ای و مرحله بندی شده می تواند در مدت کوتاه، درک بیماران از یک فناوری تخصصی را به سطح مطلوب برساند. یافته حاضر با نتایج مرور نظام مند Timmers و همکاران (20) ، همسو است که نشان داد آموزش بیماران از طریق اپلیکیشن های موبایلی در 69 درصد پیامدها مؤثر بوده و بیشترین تأثیر بر دانش، پایبندی به درمان و رضایت گزارش شده است؛ به ویژه زمانی که مداخله کوتاه مدت و با ارائه منظم اطلاعات باشد. از این منظر، اثربخشی بالای اپلیکیشن حاضر در یک بازه زمانی کوتاه دو هفته ای قابل توجه است.
از نظر رضایت مندی نیز نتایج مطالعه حاضر بیانگر پذیرش مطلوب اپلیکیشن بود (میانگین کل 57/1 از 2)، به ویژه در حیطه «ارائه» و «جنبه بصری تصاویر و محتوا». این یافته با نتایج مطالعه Bohn و همکاران (21) ، همخوانی دارد که نشان داد بیماران تمایل دارند اپلیکیشن های آموزشی در کنار توضیح دندانپزشک استفاده شوند و ویژگی هایی مانند تصاویر زیبا شناختی، سادگی نمایش و قابلیت تعامل برای آنان اهمیت دارد. در مطالعه حاضر نیز طراحی گرافیکی ساده، استفاده از ویدئو های کوتاه و ساختار مرحله ای محتوا، احتمالاً در شکل گیری این سطح از رضایت نقش داشته است. همچنین پایین تر بودن امتیاز «جذابیت» می تواند نشان دهنده آن باشد که اگرچه اپلیکیشن از نظر انتقال دانش موفق بوده، اما امکان توسعه بیشتر در حوزه شخصی سازی محتوا و افزودن قابلیت های تعاملی پیشرفته تر وجود دارد؛ موضوعی که در مطالعه Bohn و همکاران(21)، نیز به عنوان یکی از ترجیحات بیماران مطرح شده بود.
مطالعات Pascadopoli و همکاران (22) و نیز Väyrynenو همکاران (23)، نشان داده اند که اپلیکیشن های دندانپزشکی عمدتاً بر ارتقای بهداشت دهان، کاهش پلاک، مدیریت رفتار و کاهش اضطراب تمرکز داشته اند و حوزه های تخصصی تر کمتر مورد توجه قرار گرفته اند. (23) در این چارچوب، مطالعه حاضر با تمرکز بر آموزش لیزر دندانپزشکی به بیماران، به حوزه ای وارد شده که در ادبیات موجود کمتر بررسی شده است. علاوه بر این، عدم وجود تفاوت معنی دار در آگاهی و رضایت بر اساس جنس و سطح تحصیلات نشان می دهد که اپلیکیشن از نظر دسترس پذیری و فهم پذیری، برای طیف متنوعی از بیماران مناسب بوده است؛ نکته ای که با نتایج مرور ها درباره قابلیت استفاده گسترده اپلیکیشن های سلامت همخوانی دارد.
در مجموع، یافته های این مطالعه نشان می دهد که یک اپلیکیشن آموزشی مبتنی بر موبایل و بازی وار سازی می تواند به طور مؤثر شکاف دانشی بیماران را در زمینه درمان های لیزری کاهش داده و رضایت بالایی ایجاد کند. با توجه به شواهد موجود، مبنی بر ارتباط مستقیم آموزش بیمار با افزایش پایبندی، رضایت و حتی بهبود پیامدهای بالینی، می توان انتظار داشت که استفاده از چنین ابزارهایی در کلینیک های دندانپزشکی، نه تنها به ارتقای سواد سلامت بیماران کمک کند، بلکه کیفیت ارتباط بیمار–دندانپزشک و فرآیند اخذ رضایت آگاهانه را نیز تقویت نماید. انجام مطالعات آینده با طراحی کار آزمایی تصادفی سازی شده، گروه کنترل و پیگیری طولانی تر می تواند به ارزیابی اثرات رفتاری و بالینی این مداخله کمک کند.
نتیجه گیری
نتایج این مطالعه نشان داد که اپلیکیشن آموزشی مبتنی بر موبایل و بازیوارسازی طراحیشده توانست در مدت زمان کوتاه دو هفته، افزایش چشمگیری در سطح آگاهی بیماران درباره کاربردهای لیزر در دندانپزشکی ایجاد کند و در عین حال رضایتمندی بالایی را به همراه داشته باشد. عدم تأثیر جنس و سطح تحصیلات بر میزان آگاهی و رضایت، بیانگر قابلیت استفاده گسترده و فهمپذیری مناسب این ابزار آموزشی برای گروههای مختلف بیماران است. با توجه به اهمیت آموزش بیمار در ارتقای سواد سلامت، افزایش مشارکت در تصمیمگیری درمانی و بهبود فرآیند رضایت آگاهانه، بهکارگیری اپلیکیشنهای آموزشی تعاملی میتواند به عنوان یک مکمل مؤثر در کنار آموزش حضوری دندانپزشک مورد استفاده قرار گیرد.
تشکر و قدردانی
از معاونت آموزشی دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد به دلیل حمایت از انجام این مطالعه، از بیماران شرکتکننده به سبب همکاری صمیمانه و از تمامی اساتید و متخصصانی که در بررسی روایی ابزارهای پژوهش و پیشبرد این مطالعه همکاری داشتند، صمیمانه تشکر میشود.
تضاد منافع
در ارتباط با این مقاله هیچگونه تضاد منافعی وجود ندارد.
)