Knowledge, Attitude, and Self-care Performance of the Senior Dental Students of Isfahan Regarding Preventive Dentistry

مقدمه

دندانپزشکی پیشگیری به مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و روش‌های علمی گفته می‌شود که هدف آن پیشگیری از بروز بیماری‌های دهان و دندان، حفظ سلامت دهان و جلوگیری از پیشرفت بیماری‌ها قبل از نیاز به درمان‌های تهاجمی و هزینه بر تر است.^(۱) تحقیقات و مطالعات علمی متعدد نشان داده‌اند که اقدامات پیشگیرانه مانند معاینات منظم، بهداشت دهان مناسب، کاربرد فلوراید و آموزش به بیماران می‌تواند باعث کاهش بروز پوسیدگی‌ها، کاهش نیاز به درمان‌های پیچیده و بهبود کیفیت زندگی شود.^(۳،۲) بنابراین، دندانپزشکی پیشگیری نه تنها باعث حفظ سلامت و عملکرد طبیعی دندان‌ها می‌شود، بلکه هزینه‌های درمانی در بلندمدت را نیز کاهش می‌دهد و نقش کلیدی در ارتقای سلامت عمومی جامعه دارد. بین 5 تا 10 درصد از هزینه های سلامت در حال حاضر  مربوط به خدمات درمانی دندانپزشکی است و بکار گیری رویکرد پیشگیری ، می تواند منجر به کاهش بار اقتصادی قابل توجهی گردد.^(4،5)

اثربخشی اقدامات و درمان های پیشگیرانه، بدون تربیت نیروی انسانی آگاه، ماهر و متعهد به اصول پیشگیری، قابل تحقق نیست؛ دانشجویان دندانپزشکی رهبران آینده سلامت دهان و دندان در جوامع خود هستند و مطالعات نشان داده‌اند که سطح آگاهی و نگرش دانشجویان دندانپزشکی نسبت به اصول پیشگیری، مستقیماً بر توانایی آن‌ها در اجرای موفقیت‌آمیز این رویه‌ها تأثیر می‌گذارد و می‌تواند به بهبود مراقبت‌های دهانی و پیشگیری اولیه از بیماری های دهان  در جمعیت عمومی منجر شود.^(6،7) بنابراین برنامه های درسی دانشکده های دندانپزشکی می تواند بر نگرش دانشجویان در حین و پس از فراغت از تحصیل تأثیر بگذارد.^(۱۰-۸) تحقیقات اخیر در سطح بین‌المللی نیز اهمیت این موضوع را تأیید می‌کنند؛ یک مطالعه مقطعی در عراق گزارش داد که هرچند دانش و نگرش نسبت به مراقبت‌های پیشگیرانه در بین دندانپزشکان و دانشجویان نسبتاً مطلوب بود، اما در برخی زمینه‌ها مانند استفاده از فلوراید موضعی و درک فواید اقتصادی پیشگیری، کاستی‌هایی مشاهده شد که نشان‌دهنده نیاز به بهبود آموزش در این زمینه است.^(۱۱)

یافته‌ها همچنین ارتباط مثبتی بین دانش بهتر و نگرش مثبت‌تر نسبت به پیشگیری را نشان می‌دهند، که خود بیانگر نقش آموزش هدفمند در شکل‌دادن نگرش دانشجویان به دندانپزشکی پیشگیری است.^(۱۲) از سوی دیگر، مطالعات دیگر نیز تأکید دارند که نگرش مثبت دانشجویان دندانپزشکی نه‌تنها رفتارهای خودمراقبتی آن‌ها را بهبود می‌بخشد، بلکه می‌تواند رفتارهای پیشگیرانه‌ی بیماران را نیز تحت تأثیر قرار دهد.در مطالعه ای نشان داده شد که نگرش و رفتار مثبت دانشجویان نسبت به بهداشت دهان نقش اساسی در ترویج عادات سالم در جامعه دارد، زیرا دانشجویان به‌عنوان آینده‌سازان حرفه، می‌توانند اثرگذاری زیادی در آموزش بیماران و ارتقای سلامت دهان جامعه داشته باشند.^(۱۳) بنابراین تقویت آگاهی و نگرش مثبت در دوره‌های آموزشی می‌تواند به‌طور مؤثری کیفیت مراقبت‌های پیشگیرانه را در حرفه دندانپزشکی ارتقاء دهد.^(۱۴،۱۵)

مطالعات متعددی به بررسی آگاهی و نگرش در دانشجویان دندانپزشکی نسبت به اصول دندانپزشکی پیشگیری پرداخته اند و تاثیر فاکتورهای مختلف دموگرافیک و منطقه ای را در سطح نمرات دانشجویان نشان داده اند.^(۲۰-۱۶) به عنوان مثال، در مطالعه ای در سال 2015 در لیبی اکثر دندانپزشکان مورد بررسی نگرش مطلوبی نسبت به پیشگیری به طور کلی داشتند و دندانپزشکی پیشگیرانه را مفید می دانستند.⁽¹⁸⁾  در این میان، متداول‌ترین روش‌های پیشگیرانه، دستورالعمل‌ها و توصیه‌های بهداشتی برای استفاده از خمیردندان حاوی فلوراید، استفاده موضعی از فلوراید و فیشورسیلانت‌ها بود. در این مطالعه، نگرش ها و اقدامات مربوط به دندانپزشکی پیشگیرانه بر اساس ویژگی های حرفه ایِ متفاوت بود، نه براساس ویژگی های دموگرافیک. Khami و همکاران⁽⁷⁾ ، در مطالعه ای به بررسی نگرش به دندانپزشکی پیشگیرانه و بررسی درک دانشجویان ایران از توانمندی خود در ارائه مراقبت های پیشگیرانه پرداختند و به این نتیجه رسیدند که هیچ تفاوت جنسیتی در سطوح دانش، نگرش و شایستگی دانشجویان یافت نشد و نگرش مثبت نسبت به دندانپزشکی پیشگیرانه ارتباط معنا داری با عملکرد خود مراقبتی آنها نشان داد.  از سوی دیگر، Lin و همکاران⁽²¹⁾ ، گزارش دادند که دندانپزشکان اطلاعات به روزی را در مورد موضوعات خاصی از پیشگیری از پوسیدگی محدود کرده اند. با توجه به فراوانی اقدامات پیشگیری از پوسیدگی، مانند استفاده از فلوراید موضعی و سیلانت‌ها، ارزیابی ریسک پوسیدگی و مدیریت درمان بر اساس آن ،  اطلاع از اصول دندانپزشکی پیشگیری به طور جامع ضروری می نماید.

با توجه به تغییرات اخیر در کوریکولوم عمومی دندانپزشکی کشور، لازم است تا به صورت ادورای سطح دانش، نگرش و عملکرد دانشجویان در خصوص دندانپزشکی پیشگیرانه مورد بررسی قرار گرفته و تغییرات در آن که میتواند ناشی از تغییر در آموزش دندانپزشکی باشد؛ را رصد کرد. بنابراین،  هدف از این مطالعه ارزیابی آگاهی، عملکرد و نگرش در مورد دندانپزشکی پیشگیرانه در دانشجویان دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و دانشگاه علوم پزشکی آزاد خوراسگان و همچنین بررسی نقش عوامل دموگرافیک از جمله جنس  در این زمینه بود.

مواد و روش ها

این مطالعه توصیفی-تحلیلی از نوع مقطعی بود. مطالعه پس از ثبت در شورای پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و اخذ کد اخلاق (IR.MUI.DHMT.REC.1403.098) بر روی کلیه دانشجویان دو سال آخر دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و خوراسگان (ورودی 1399 و 1398) در سال 1404-1403 انجام شد.

معیار ورود این افراد، دانشجوی دو سال آخر دکترای عمومی دندانپزشکی و معیار خروج، پرسشنامه هایی بود که اطلاعات به صورت ناقص تکمیل شده بودند. برای محاسبه حجم نمونه، از فراوانی گزارش شده در مطالعه Khami و همکاران⁽⁷⁾ استفاده گردید. در این مطالعه، رفتارهای پیشگیرانه مرتبط با بهداشت دهان و دندان در بین دانشجویان دندانپزشکی، 47% بود؛ بنابراین حداقل حجم نمونه مورد نیاز (با ضریب اطمینان 95 % و دقت 7%)، 202 نفر محاسبه شد. روش نمونه گیری به صورت تمام شماری بود و پرسشنامه برای همه دانشجویان ارسال گردید.

پرسشنامه بکاررفته در این طرح (پیوست ۱) بر اساس مطالعه Khami و همکاران⁽⁷⁾ بود. بخش اول، شامل  آگاهی دانشجویان  درباره دندانپزشکی پیشگیری بود.  این بخش شامل دو قسمت بود، قسمت اول شامل دو بیمار فرضی با ریسک پوسیدگی بالا و پایین بود و  در هر کیس، سوال در زمینه های مختلف تشخیص و پیشگیری پوسیدگی شامل مدیریت درمان دندانهای پوسیده شده، تجویز خمیردندان فلوراید دار در غلظتهای مختلف،  دهانشویه سدیم فلوراید، نخ دندان و معاینات دوره ای بیان شد که پاسخ دهنده، نظر خود را براساس یک مقیاس لیکرت 5 درجه ای (کاملا موافق، موافق، مخالف، کاملاً مخالف و نمی دانم) بیان میکرد. در نهایت ، برای هر عبارت از 1-5 نمره گذاری می شد که دامنه تغییرات نمره کل این مقیاس از 5-25 متغیر بود و نمره بالاتر، نشان دهنده وجود دانش بالاتر بود. براساس دستورالعمل این پرسشنامه، میانه به عنوان نقطه برش در نظر گرفته شد و برهمین اساس، نمره بالاتر از 15 به عنوان آگاهی بالا بود. همچنین یک روش نمره دهی دیگر نیز انجام شد بطوریکه گزاره های صحیح آگاهی(کاملا موافق و موافق) نمره 1 و سایر گزاره ها نمره صفر دریافت کرده و به این ترتیب میانگین نمره آگاهی به روش معمول آگاهی سنجی نیز قابل محاسبه بود. این سبک نمره دهی به دلیل حفظ اعتبار پرسشنامه و برای قابلیت مقایسه با طرح انجام شده قبلی دکتر خامی در حدود 15 سال پیش، انتخاب شد. در متن مقاله تحت عنوان "کد 0و1" آمده است.

بیمار فرضی اول یک پسر 18 ساله، بدون هیچگونه مشکل سیستمیک یا ذهنی بود که دندانهای 6 و 5 سمت چپ فک بالا و 5 سمت چپ فک پایین و 6 سمت راست فک پایین سال گذشته ترمیم شده ­بودند و دندانهای 4، 5 و 6 سمت راست فک بالا در نمای رادیوگرافیک دارای پوسیدگی داخل عاج بودند. در معاینه، پلاک بر روی سطح دندانها قابل مشاهده بود. شکایت اصلی بیمار احساس درد گذرا در دندان 4 سمت راست فک بالا به هنگام نوشیدن آب سرد بود. بیمار اظهار می­کرد که به طور مرتب مسواک نمی­زند. بیمار فرضی دوم یک دختر22 ساله دانشجوی پزشکی بدون هیچگونه مشکل سیستمیک بود که یک دندان پر کرده (دندان 6 سمت راست فک بالا) داشت که پنج سال قبل ترمیم شده بود و یک دندان پوسیده (دندان 5 سمت راست فک بالا) داشت. با انجام رادیوگرافی مشخص می­شد که پوسیدگی، داخل عاجی بود. شواهدی مبنی بر وجود پوسیدگیهای دیگر وجود نداشت. بیمار می­گفت که روزی دو بار مسواک می­زند و علت مراجعه او این بود که " یک دندان پوسیده " دارد.

علاوه بر این، 8 عبارت آگاهی در مورد اثربخشی و موارد تجویز فیشورسیلانت، اهمیت محدود سازی میزان مصرف مواد قندی،‌ اثربخشی فلوراید آب آشامیدنی و اثربخشی فلوراید موضعی در قالب خمیر دندان و وارنیش فلوراید و موراد تجویز آنها بیان شد.  از پاسخ دهنده درخواست شد تا نظر خود را درمورد درستی هریک با مقیاس 5 درجه ای فوق بیان کند. بنابراین  دامنه تغییرات نمره از 8-40 بود و 60 درصد نمره، معادل نمره 27، به عنوان حد نصاب آگاهی مطلوب در نظر گرفته شد.

بخش دوم پرسشنامه،  نگرش دانشجویان را نسبت به پنج ویژگی ارایه مراقبت های پیشگیرانه دهان و دندان بیان میکرد. این ۵ ویژگی شامل سودآور بودن برای دندانپزشک، مفید بودن برای جامعه، شهرت آور، ضروری بودن و ساده یا سخت بودن، بود. پاسخ فرد براساس یک مقیاس لیکرت 7 درجه ای مشخص می شد که در نهایت، دامنه تغییرات نمره کل این مقیاس از 35-5 بود و نمره بالاتر، نشان دهنده نگرش مثبت تر بود.  برای هر حیطه میانگین و پراکندگی و نما(Mode)  محاسبه شد.

بخش سوم پرسشنامه، به بررسی عملکرد خود مراقبتی دانشجویان می پرداخت؛  در این بخش، رفتارهایی از قبیل مسواک زدن، استفاده از خمیردندان دارای فلوراید، استفاده از نخ دندان و مصرف مواد شیرین توسط دانشجویان مورد ارزیابی قرار گرفت. مسواک زدن دندان ها (بیش از یک بار در روز)، استفاده همیشه یا بیشتر اوقات از خمیردندان دارای فلوراید، استفاده از نخ دندان (حداقل یک بار در روز) و مصرف مواد شیرین بین وعده های غذایی (کمتر از یک بار در روز)، به عنوان نقطه برش عملکرد مناسب در نظر گرفته شد. همچنین انجام چکاپ دندانپزشکی در سال گذشته به عنوان یک رفتار مثبت خودمراقبتی در زمینه بهداشت دهان و دندان ثبت شد. همچنین در بخش عملکرد، ۴ سوال در خصوص  احساس کفایت (احساس توانمندی) در ارائه توصیه های پیشگیرانه به بیماران لحاظ شد.

پرسشنامه به صورت الکترونیک تهیه و در گروه شبکه های مجازی دانشجویان توزیع شد. به دانشجویان توضیح داده شد که اطلاعات دموگرافیک و اطلاعات مربوط به پرسشنامه ها کاملا محرمانه بوده و نتایج تحقیق بدون نام منتشر خواهند شد.

با وجود آنکه پرسشنامه مبنا قبلا در طرح  Khami و همکاران^(۷) فاز های اعتبار و روایی را گذرانده  بود، با توجه به اینکه در برخی سوالات، تغییرات جزئی اعمال شد؛ جهت اطمینان از روایی، پرسشنامه حاضر مجدد در اختیار اساتید جامعه نگر (3 نفر) و اساتید گروه ترمیمی (2 نفر) قرار داده شد و شاخص CVI بر اساس معیار مرتبط بودن (کاملا مرتبط=4 تا غیر مرتبط=1) و وضوح (کاملا واضح=4 تا ناواضح=1) محاسبه گردید. در پرسش نامه اولیه پس از اعتبار سنجی توسط اساتید، 4 سوال تغییر یافته و 5 سوال حذف شد.

تجزیه و تحلیل در دو سطح توصیفی و استنباطی انجام شد. در سطح توصیفی از شاخص های میانگین، انحراف معیار و نمودارهای آماری استفاده گردید. در سطح استنباطی پس از کنترل فرض نرمال بودن داده ها،  از آزمون  های پارامتری شامل تی مستقل(مقایسه میانگین نمرات بر اساس جنس، ورودی و نوع دانشگاه( و مجذور کای (فراوانی پاسخ های عملکرد خود مراقبتی بر اساس جنس، ورودی و نوع دانشگاه) و ضرایب همبستگی جهت ارزیابی همبستگی نمرات آگاهی و نگرش و عملکرد خود مراقبتی  استفاده شد. آزمون ها در سطح خطای 5 درصد و با استفاده از نسخه 26 نرم افزار SPSS انجام شد.

یافته ها

این مطالعه در میان 200 نفر از دانشجویان ورودی ۱۳98 و ۱۳۹۹ دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و آزاد خوراسگان انجام شد. خصوصیات دموگرافیک شرکت کنندگان در جدول 1 آمده است. اکثر دانشجویان خانم، از دانشگاه علوم پزشکی اصفهان ، ورودی ۱۳٩٨ و اکثرا مجرد بودند.

 آگاهی از اصول دندانپزشکی پیشگیری

میانگین معدل کل1/1 ±9/16 بود. میانگین کل آگاهی معادل  9بدست آمد. میانگین کل آگاهی بر اساس کد ٠ و ١ معادل 5/2± 8/10 (دامنه 0 تا 15) از نمره 18 بدست آمد. فراوانی و فراوانی نسبی شرکت کنندگانی که پاسخ صحیح به سوالات آگاهی داده‌اند در جدول ۲ آمده است. بر اساس نتایج، بیشترین درصد پاسخ های صحیح در مورد بیمار اول و آگاهی از اثربخشی فلوراید آب و اثربخشی وارنیش برای کودکان ۳ تا ۶ سال بوده است. کمترین آگاهی در خصوص بیمار شماره ۲ و اثربخشی فیشورسیلانت دندان شیری و اهمیت میزان مصرف مواد قندی در کنار تناوب آن و اهمیت خمیر دندان فلورایددار قبل از مسواک بوده است.

فراوانی نسبی شرکت کنندگان با آگاهی مطلوب بر اساس آگاهی کل، آگاهی نسبت به بیمار اول  و بیمار دوم  به ترتیب معادل۷۰،  ۹۸ و ۶۵ درصد بود. مشخص شد بیشترین درصد آگاهی مطلوب  مربوط  به بیمار اول و کمترین در خصوص بیمار دوم بوده است. مقایسه میانگین نمرات آگاهی (کل، نسبت به بیمار اول  و نسبت به بیمار دوم  ، سوالات و آگاهی بر اساس٠-١) بر اساس جنس، دانشگاه محل تحصیل، سال ورودی و وضعیت تأهل با آزمون T test تفاوت معناداری نشان نداد.  از سویی دیگر، ارتباط معدل کل و نمرات آگاهی (2/0 و 017/0p=) معنادار بود.

 عملکرد خود مراقبتی

پاسخ به سوالات رفتارهای خود مراقبتی در جدول ۳ آمده است.  بر اساس نتایج،  89% افراد ، حداقل یکبار در روز مسواک می زدند. 86% افراد اکثر اوقات یا همیشه موقع مسواک زدن از خمیردندان فلوراید دار استفاده می کردند. %۵۳ افراد حداقل یکبار در روز از نخ دندان استفاده می کردند. در خصوص مصرف تنقلات شیرین بین وعده های غذایی، 16% افراد حداقل 3 بار در روز تنقلات شیرین یا نوشیدنی های شیرین در بین وعده های غذایی استفاده می کردند.40% افراد

                         خانم زیبدی اول ستون تعداد آورده شود بعد ستون درصد نه اینکه فقط تیتر بالا جابجا شود.

جدول3. توزیع فراوانی رفتارهای سلامت دهان در دانشجویان شرکت کننده در مطالعه (تعداد=۲۰۰ نفر)

خودشان معاینه دهانی خود را انجام می دادند و 9 درصد اذعان داشتند که نیازی به معاینه ندارند. در پاسخ به سوال آخرین مراجعه برای چک آپ، 78% گزارش دادند که  طی یک سال گذشته معاینه داشته اند. در پاسخ به سوال نوع مسواک مصرفی ، ۵۵% (81 نفر) افراد مسواک نرم استفاده می کردند.

مقایسه رفتار مسواک زدن ، استفاده از خمیر دندان فلوراید دار و نوع مسواک بر اساس دانشگاه محل تحصیل و ورودی، تفاوت معنی‌داری نشان نداد (آزمون مجذور کای). مقایسه رفتار مسواک زدن بر اساس جنس تفاوت معنا دار نشان داد (آزمون مجذور کای). در شرایطی که ۹۸٪‏ خانم‌ها اذعان داشتند که حداقل یک بار در روز مسواک می‌زنند، این عدد در آقایان ۷۹٪‏ بوده است. (ضریب  آزمون مجذور کای= ۶/٢٢ و001/0 p)   سایر متغیرهای عملکرد اختلاف معناداری نشان نداد. بررسی ارتباط جنبه ‌های مختلف عملکرد، بیانگر ارتباط مثبت عملکرد مسواک زدن با نخ دندان کشیدن (آزمون پیرسون، 35/0 r= و 001/0 p) وهمچنین با دقت به محتوای فلوراید خمیر دندان  ( آزمون پیرسون، 15/0 r= و  035/0p=) بود. همچنین  نخ دندان کشیدن با دقت به محتوای فلوراید خمیر دندان ارتباط مثبت داشت (24 /0R= و 001/0 p). در نهایت اینکه معدل کل، ارتباط مثبت با عملکرد مسواک زدن داشت (آزمون پیرسون، 012/0 P= و 19/0 r=). نمره آگاهی بر اساس کد ۰-۱ و آگاهی کل تنها دارای ارتباط مثبت با عملکرد توجه به محتوای فلوراید خمیر دندان بود (15/0 R= و  035/0p=).

 توانمندی (خود کفایتی) در ارایه خدمات پیشگیرانه

توانمندی دانشجویان بر اساس خود اظهاری در ارائه خدمات پیشگیرانه  در نمودار ۱ آمده است. بیشترین خودکفایتی در ارائه آموزش بهداشت و کمترین در مشاوره تغذیه گزارش شد. میانگین نمره خودکفایتی (جمع حیطه‌ها) ۳/۳±/١۵ (از٢٠نمره)  به دست آمد. این نمره با آگاهی کل و آگاهی کد ۰-۱ ارتباط معنادار نداشت. همچنین اختلاف معناداری در نمره کل خودکفایتی بر اساس جنس و دانشگاه محل تحصیل وجود نداشت.  دانشجویان ورودی ۱۳۹۸ به طور معنادار خودکفایتی بالاتری گزارش کردند  (آزمون تی زوج، 001/0 p و ۸/۳±۵/۱۴ در مقابل ۶/۲±۵/۱۶).

 نگرش به ارایه مراقبتهای دندانپزشکی پیشگیری

میانگین و انحراف معیار ( نما) نمرات نگرش در خصوص سود آوری، مفید بودن و شهرت آوری به ترتیب ۶/۱±۷/۴ (4) ، ۱/۱±۳/۶(7)،  ۵/۱±۱/۴ (4) بود. همچنین نمرات نگرش نسبت به ضروری بودن و آسان بودن ارایه خدمات پیشگیرانه به ترتیب ۱/۱±۱/۶ (6) و ۵/۱±۱/۵ (5) بود. بر اساس نتایج، اکثر دانشجویان موافق هستند ارائه خدمات پیشگیرانه مفید و ضروری است، اما در خصوص سودآوری و شهرت آوری آنها اکثراً نظر میانه دارند.

 میانگین نمره نگرش دانشجویان ۷/۳±۴/۲۶ (١۵تا ٣٣) از ۳۵ بود. این نمره با نمرات آگاهی ارتباط معناداری نداشت.  نمره نگرش دانشجویان بر اساس ورودی معنادار نبود، اما بر اساس جنس معنادار بود و خانم‌ها نگرش مثبت‌تری به ارائه خدمات پیشگیرانه داشته‌اند.  (بر اساس T-test، ۰۳/۰p=و۹/۳±۷/۲۵ در مقابل  ۲/۳±۵/۲۷ )  همچنین دانشجویان دانشگاه خوراسگان نگرش مثبت‌تری به ارائه خدمات داشته‌اند. ( بر اساس T-test ۰۱۳/۰p= و ۸/۳±۹/۲۵ در مقابل  ۲/۲±۳/۲۸)

بحث

در سال‌های اخیر، نهادهای بین‌المللی از جمله سازمان جهانی بهداشت تأکید زیادی بر حرکت از درمان‌محوری به سمت پیشگیری‌محوری در حوزه بهداشت دهان و دندان داشته‌اند؛ روندی که بدون تربیت نیروی انسانی آگاه، ماهر و متعهد به اصول پیشگیرانه، قابل تحقق نیست. در این میان، دانشجویان دندانپزشکی به‌عنوان آینده‌سازان نظام ارائه خدمات سلامت دهان و دندان، نقش ویژه‌ای در نهادینه‌سازی رویکردهای پیشگیرانه دارند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف ارزیابی چهار مؤلفه کلیدی شامل آگاهی، نگرش،  عملکرد خودمراقبتی  و احساس کفایت در ارایه خدمات پیشگیری در دانشجویان دندانپزشکی دو سال آخر در دانشگاه‌های علوم پزشکی اصفهان و آزاد خوراسگان، طراحی و اجرا شد.

در پژوهش حاضر، سطح نمره آگاهی دانشجویان نسبت به دندانپزشکی پیشگیرانه معادل ۷0 درصد به‌دست آمد که نشان می‌دهد سطح آگاهی نظری دانشجویان نسبت به اصول و روش‌های پیشگیری در دندانپزشکی، در سطح متوسط رو به بالا قرار دارد. با این حال، در جزئیات مربوط به آگاهی نسبت به شرایط بیماران با ریسک پوسیدگی متفاوت، مشخص شد که شناخت دقیق دانشجویان نسبت به مدیریت بیماران بر اساس ریسک ، به‌ویژه در بیماران با ریسک پایین، ضعیف‌تر بوده است. این یافته با پژوهش Khami و همکاران ^(۷) ، که بر روی دانشجویان سال آخر دندانپزشکی در هفت دانشگاه ایران انجام شد، تفاوت هایی دارد؛ آنها گزارش کردند که ۵۹٪ از دانشجویان دارای نمره بالای آگاهی بودند.  همچنین، Nilchian و همکاران^(۲۲)، در پژوهشی بر روی دانشجویان دانشگاه‌های دولتی و آزاد اصفهان، به این نتیجه رسیدند که اگرچه آگاهی کلی در سطح متوسط بود، اما آگاهی از کاربرد فلوراید و تشخیص عمق پوسیدگی دندان، ضعیف گزارش شد.

مطالعات بین المللی نیز یافته‌های متنوعی ارائه داده‌اند؛ در پژوهش Perez و همکاران^(۱۹) در پاراگوئه، بیش از ۵۰٪ پاسخ‌دهندگان دانش خوبی در زمینه اقدامات پیشگیرانه داشتند .  در مطالعه ای در لیبی نیز گزارش شد که اغلب دندانپزشکان آگاهی مطلوبی نسبت به دندانپزشکی پیشگیری دارند.^(۱۸) Folayan و همکاران^(۲۳) ، در نیجریه و Tseveenjav و همکاران^(۲۴) در مغولستان، آگاهی دانشجویان دندانپزشکی در زمینه مراقبتهای بهداشتی پیشگیری  را در سطح متوسط تا پایین گزارش کردند. تبیین یافته‌ها نشان می دهد که اگرچه دانش نظری کلی در سطح قابل قبولی قرار دارد، اما ضعف در درک عمیق مفاهیم بالینی و مهارت تحلیل ریسک پوسیدگی و مدیریت بر اساس آن،  می تواند ناشی از تأکید بیش از حد برنامه‌های آموزشی بر محفوظات و نبود آموزش‌های عملی مبتنی بر سناریوهای واقعی باشد. همچنین، ارزیابی‌های تئوریک پایان‌ترم بدون تمرکز بر توانایی حل مسئله بالینی، می تواند در این ضعف مؤثر بوده باشد.

میانگین نمره نگرش دانشجویان نسبت به ارایه مراقبتهای پیشگیری در این پژوهش حدود ۷۵٪ محاسبه شد. این داده‌ حاکی از نگرش نسبتاً مثبت اکثر دانشجویان نسبت به مداخلات پیشگیری است. یافته‌ها همچنین نشان داد که نگرش دانشجویان خانم و دانشجویان دانشگاه آزاد خوراسگان نسبت به همتایان خود در دانشگاه دولتی و دانشجویان مرد، به‌طور معناداری مثبت‌تر است. در مطالعهKhami  و همکاران^(۷) ،  نیز نگرش مثبت در ۵۹٪ از دانشجویان گزارش شد و به‌طور معناداری با عملکرد مطلوب‌تر همراه بود. Erdem و همکاران ^(۲۵)، در ترکیه نیز دریافتند که نگرش مثبت دانشجویان با توانمندی خود ادراک‌شده در اجرای اقدامات پیشگیرانه همبستگی بالایی دارد. در مطالعه Perez و همکاران^(۱۹) ،  نیز رابطه مستقیمی بین نگرش و میزان مشارکت در اقدامات پیشگیرانه گزارش شد. نگرش مثبت به دندانپزشکی پیشگیری اگرچه نشان‌دهنده درک ارزشی از اهمیت موضوع است، اما به‌تنهایی کافی نیست. زمانی نگرش به رفتار تبدیل می‌شود که در فرآیند آموزش، فرصت عمل، تجربه موفق، و بازخورد مثبت برای دانشجو فراهم باشد. کمبود فضای عملی و الگوهای رفتاری مثبت در محیط بالینی می‌تواند مانع تبدیل این نگرش به رفتار حرفه‌ای شود.

حدود ۴۵٪ از دانشجویان در این پژوهش رفتارهای خودمراقبتی توصیه‌شده مانند مسواک‌زدن منظم، استفاده از خمیردندان حاوی فلوراید و مراجعه دوره‌ای به دندانپزشک را رعایت می‌کردند. هرچند  استفاده از نخ‌دندان، دهان‌شویه و رژیم غذایی مناسب در سطح پایین‌تری قرار داشت. در پژوهش Khami  و همکاران^(۷)، ۵۳٪ دانشجویان دارای رفتار خودمراقبتی مطلوب بودند. در مطالعه Folayan و همکاران^(۲۳) در نیجریه، سن، جنس و سطح آگاهی با رفتارهای خودمراقبتی ارتباط مستقیم داشت . در پژوهش Tseveenjav و همکاران^(۲۴) در مغولستان، سطح پایین خودمراقبتی با ضعف در مهارت بالینی همراه بود . به طور کلی  به نظر می رسد رفتارهای ضعیف در مراقبت شخصی دهان و دندان، ممکن است به دلیل عدم اولویت‌دهی به سلامت فردی در طول دوره‌ی پرتنش تحصیل، یا نبود مشوق‌های ساختاری برای رعایت این اصول باشد. همچنین، اگر فضای آموزشی، ارزش و اهمیت "الگو بودن" دانشجوی دندانپزشکی را به‌خوبی نهادینه نکند، این رفتارها به سادگی شکل نمی‌گیرند.

در این پژوهش، میانگین نمره توانمندی دانشجویان در ارایه خدمات دندانپزشکی پیشگیرانه برابر با 3/3 ± 7/15 از ۲۰ بود (تقریباً معادل ۷۸٪). این سطح نسبتاً مطلوب به‌ویژه در حوزه آموزش بهداشت و ارجاع برای درمان مشاهده شد، اما در مشاوره تغذیه‌ای و برنامه‌ریزی پیگیری بیماران، ضعف نسبی دیده شد. مطابق با Khami  و همکاران ^(۷) ، تنها ۴۷٪ از دانشجویان احساس توانمندی در اجرای اقدامات پیشگیرانه داشتند. در مطالعه Tseveenjav و همکاران^(۲۴)، نیز با افزایش سال‌های تحصیل، سطح توانمندی افزایش یافت اما همچنان در زمینه مشاوره تغذیه‌ای و کاربرد فیشورسیلانت ضعف وجود داشت. در پژوهش Erdem و همکاران^(۲۵) ، توانمندی ادراک‌شده به‌عنوان یکی از پیش‌بینی‌کننده‌های اصلی عملکرد دانشجویان گزارش شد .

تبیین یافته‌ها نشان می دهد که توانمندی نسبتاً بالا، نشان‌دهنده تسلط نسبی دانشجویان بر مفاهیم و ابزارهای پایه دندانپزشکی پیشگیرانه است. با این حال، نبود تمرین عملی در زمینه‌هایی مانند مشاوره تغذیه سبب شده که بخشی از این توانمندی‌ها به‌صورت محدود بروز کند. ساختار بالینی باید به گونه‌ای بازطراحی شود که فرصت تمرین منظم و بازخورد مستمر در این حیطه‌ها فراهم گردد. وجود این نگرش مثبت اما عملکرد ضعیف، نشانگر فاصله میان باور و عمل است؛ فاصله‌ای که می‌تواند ناشی از کمبود آموزش عملی، عدم تجربه کافی در محیط بالینی و یا عدم مدل‌سازی مناسب توسط اساتید باشد.

نبود ارزشیابی‌های بالینی رفتارسنج، کم‌توجهی به آموزش مشاوره تغذیه‌ای و نبود اساتیدی که به‌عنوان الگوهای رفتاری مؤثر عمل کنند، از جمله عواملی بودند که ممکن است مانع ترجمه دانش و نگرش به عمل ‌شوند . از این رو، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که در مسیر توانمندسازی دانشجویان دندانپزشکی برای ایفای نقش مؤثر در حوزه پیشگیری، صرفاً تمرکز بر آموزش نظری کفایت نمی‌کند. نیاز است تا هم‌زمان با تقویت نگرش و دانش، بسترهای لازم برای تمرین عملی، بازخورد رفتاری و مشاهده عملکرد الگوهای حرفه‌ای در محیط‌های بالینی نیز فراهم شود. تنها در چنین شرایطی می‌توان امید داشت که دانشجویان امروز، به دندانپزشکانی تبدیل شوند که سلامت‌محور و پیشگیرمحور بیندیشند، تصمیم بگیرند و عمل کنند.

نتیجه‌گیری

بررسی متغیرهای اصلی پژوهش شامل آگاهی، نگرش، توانمندی و عملکرد خودمراقبتی دانشجویان دندانپزشکی در حوزه دندانپزشکی پیشگیری، نشان داد که وضعیت کلی این دانشجویان در مجموع «نسبتاً مطلوب ولی نامتوازن» است. به نظر می رسد، دانشجویان دندانپزشکی به ارزش دندانپزشکی پیشگیرانه آگاه بودند و نگرشی مثبت نسبت به آن داشتنند، اما آموزش‌هایی که دریافت می‌کردند بیشتر تئوریک و گاه پراکنده بوده  و فرصت‌های کافی برای تمرین عملی و تثبیت مهارت‌های رفتاری نداشتند.

تشکر و قدردانی

  این مقاله حاصل نتایج پایان نامه دکترای عمومی دندانپزشکی و کد ۳۴۰۳۲۷۰ و کد اخلاق  IR.MUI.DHMT.REC.1403.098 مورد تصویب معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی اصفهان می باشد. مراتب قدردانی و تشکر خود را از معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و معاون پژوهشی دانشکده دندانپزشکی علوم پزشکی اصفهان و دانشگاه آزاد خوراسگان و کلیه دانشجویان شرکت کننده در این پژوهش ابراز می داریم.

تضاد منافع

نویسندگان اعلام می‌دارند، در این پژوهش هیچ گونه تضاد منافع علمی، مالی یا اجرایی وجود ندارد.