بررسی رابطه dmft با رژیم غذایی و عوامل اجتماعی در کودکان دبستانی شهر تهران-ایران در سال های 89-1388

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه دندانپزشکی جامعه نگر، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه شاهد

2 استادیار گروه آسیب شناسی دهان، فک و صورت، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه شاهد

3 دندانپزشک

چکیده

مقدمه: نوع رژیم غذایی از عواملی است که در پوسیدگی دندان‏ها نقش دارد. از این رو مطالعه حاضر به منظور بررسی رابطه رژیم غذایی و فاکتورهای اجتماعی با میزان dmft در کودکان دبستانی شهر تهران در سال 1385 و 1386 انجام شد.
مواد و روش‏ها: در این مطالعه توصیفی، تعداد 820 دانش‏آموز دختر و پسر دبستانی در گروه سنی 12-6 سال به طور تصادفی از مدارس شمال و جنوب تهران انتخاب شدند و پس از تکمیل پرسشنامه مورد معاینات دندانی قرار گرفتند. نتایج با آزمون کای دو و رگرسیون لجستیک بررسی گردید.
یافته‏ها: میانگین dmft در کودکان 81/1±9/2 بود. دفعات مسواک زدن (012/0P=)، مراجعه به دندان‌پزشک (011/0P=) و سابقه درد (028/0P=) با dmft رابطه‌ معنی‌داری داشتند ولی متغیر تمایل مراجعه به دندان‌پزشک با این متغیر رابطه‌ معنی‌داری نداشت. (831/0P=) سابقه درد، مراجعه به دندانپزشک و دفعات مسواک زدن به ترتیب با ضریب رگرسیون 688/1، 893/0 و 593/0 بر dmft موثر بودند. همچنین اختلاف معنی‏داری بین dmft و مصرف مواد پوسیدگی‏زا (023/0P=)، تعداد خواهر و برادر (019/0P=) و سطح سواد مادر (024/0P=) و پدر (020/0P=) وجود داشت. همچنین اختلاف معنی‏داری بین تعداد خواهر و برادر با مصرف مواد پوسیدگی‏زا (031/0P=) و سطح سواد مادر (025/0P=) و پدر (019/0P=) با نوع مصرف مواد غذایی دیده شد.
نتیجه‏گیری: مراقبت‏های بهداشتی، سابقه درد و وجود مواد پوسیدگی‏زا در تغذیه دانش‏آموزان در مدرسه تاثیر مستقیمی بر میزان dmft دارد. همچنین با افزایش تعداد خواهر و برادر و یا پائین بودن تحصیلات والدین و مصرف مواد پوسیدگی‏زامیزان dmft افزایش پیدا می‏کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Correlation between dmft, Diet and Social Factors in Primary School Children of Tehran-Iran in 2009-2010

نویسندگان [English]

  • Mozhgan Faezi 1
  • Sareh Farhadi 2
  • Hossein NikKerdar 3
1 Assistant Professor, Dept of Community Dentistry, School of Dentistry, Shahed University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Dept of Oral & Maxillofacial Pathology, School of Dentistry, Shahed University, Tehran, Iran
3 Dentist
چکیده [English]

Introduction: One of the factors that can affect dental caries is the type of diet. So, this study was designed to evaluate the correlation between diet, social factors and dmft in primary school children of Tehran in 2009 and 2010.
Materials & Methods: Eight handred and twenty primary school children of 6-12 years old (boys and girls) in Tehran were randomly selected in this descriptive study and after filling out the forms, underwent dental examinations. The data were analyzed by chi-square and logistic regression tests.
Results: The Average dmft in school children was 2/9±1/81, which had a significant correlation with history of pain, dental visit and frequency of brushing (P=0.0281, 0.0119 and 0.0128),respectively, but there was no significant correlation between tendency for dental visit and dmft (P=0.831). Also, dmft was affected by history of pain, dental visit & frequency of brushing using regression values of 1.688, -0.893 & -0.593, respectively. There was a significant correlation between consumption of cariogenic diet and dmft. (P=0.0234) Number of siblings and mother's and father's educational stata also had significant correlations with dmft (P=0.0193, 0.0246, 0.0208 respectively). Number of siblings also had a significant relationship with cariogenic diet and mother's and father's educational stata had significant relationships with the type of diet, respectively (P=0.0319, 0.0257, 0.0197).
Conclusion: Oral health care, history of pain and cariogenic type of diet had direct effect on the rate of dmft. Likewise, dmft increased with increase in the number of siblings and lower level of parents' educational status.

کلیدواژه‌ها [English]

  • dmft
  • Diet
  • Social factors

مقدمه

کودکان 12-6 ساله همیشه مورد توجه دندانپزشکان بوده‏اند. در این زمان دندان‏ها در مرحله دندانی مختلط می‏باشند و بسیاری از عادت‏های بهداشتی و تغذیه ای در این دوره پی‏ریزی می‏گردند.(1) اکثر محققان پوسیدگی دندانی را عارضه پیچیده‏ای می‏دانند که به وسیله بسیاری از عوامل غیرمستقیمی که علت یا علل مستقیم را مبهم می‏سازد، بغرنج می‏شود.(2) براساس تئوری اسیدوژنیک پوسیدگی دندان بر اثر تداخل فاکتورهای زیر به وجود می‏آید: میزبان، میکروارگانیسم و رژیم غذایی.(3)

سنتز پلی ساکارید‏های خارج سلولی از ساکارز، بسیار سریع‏تر از سنتز آن از گلوکز، فروکتوز و لاکتوز می‏باشد و در نتیجه ساکارز دارای بیشترین پوسیدگی‏زایی می‏باشد و از آنجایی که ساکارز بیشترین قندی است که مورد مصرف قرار می‏گیرد در ایجاد پوسیدگی‏های دندانی بسیار حائز اهمیت می‏باشد.(4) برای مثال نان، پنیر، میوه و شیر دارای ساکارز نسبتاً کمتری بوده و بنابراین جزو رژیم غذایی غیرپوسیدگی‏زا طبقه‏بندی می‏گردند.(5) رژیم غذایی و تغذیه با تاثیر بر روی نوع ویرولانس میکروارگانیسم‏های پلاک دندانی و مقاومت دندان‏ها و ساختمان‏‎های پشتیبان و خصوصیات بزاق حفره دهان، بر روی پوسیدگی‏های دندانی اثر می‏گذارد.(6) علاوه بر این، روش مصرف مواد غذایی و در واقع دفعات مصرف نیز بسیار حائز اهمیت است.(7)

تغذیه میان‏وعده هم جزئی از تغذیه روزانه می‏باشد و با توجه به اینکه دانش‏آموزان تقریباً نصف روز در مدرسه هستند ناگزیر از مواد غذایی میان‏وعده استفاده می‏کنند. نوع این مواد مصرفی و میزان پوسیدگی هر کدام از این مواد متفاوت است.(5) شاخص dmft یکی از معیارهای مهم سنجش سلامت بهداشت دهان و دندان بوده و شامل اندازه‏گیری شاخص‏های تعداد دندان‏های دارای پوسیدگی، تعداد دندان‏های کشیده شده بر اثر پوسیدگی و بالاخره تعداد موارد ترمیم شده می‏باشد. این مطالعه در پی این بود که ارتباط شاخص مذکور را با رژیم غذایی بسنجد و نقش فاکتورهای اجتماعی، نظیر تعداد خواهر و برادر و سطح سواد والدین را نیز در این راستا ارزیابی نماید.

مواد و روش‏ها

تحقیق حاضر به روش توصیفی انجام گرفت. با توجه به سطح اطمینان 95 درصد، توان آزمون 85 درصد، میزان انحراف از معیار 8/4 و میانگین تفاوت 5/2، تعداد 410 نمونه در هر منطقه در نظر گرفته شد و با توجه به اینکه تحقیق در 2 منطقه (شمال و جنوب تهران) انجام گرفت تعداد 820 نمونه بررسی گردید.

این تعداد نمونه در مرحله اول از دو منطقه (شمال و

جنوب تهران) و بعد در داخل هر منطقه بین مدارس تقسیم و از روی لیست به هنگام مدارس و در هر منطقه تعداد نمونه هر مدرسه تعیین و در داخل هر مدرسه نمونه‏ها انتخاب شدند. در نهایت 410 دانش‏آموز دبستانی دختر و 410 دانش‏آموز دبستانی پسر مورد معاینه قرار گرفتند. در ابتدا فرم مربوط به اطلاعات دانش‏آموز، اعم از تعداد دفعات و زمان مسواک زدن، تعداد خواهر و برادر و سطح سواد والدین پر شد. همچنین در مورد مواد غذایی که دانش‏آموزان مصرف می‏کردند سئوال پرسیده شد. نان و پنیر، میوه و شیر جزو مواد غذایی میان وعده غیرپوسیدگی‏زا و مابقی مواد جزو مواد پوسیدگی‏زا طبقه‏بندی شدند(5) و البته دانش‏آموزانی که مواد مصرفی مخلوط (پوسیدگی‏زا و غیرپوسیدگی‏زا) مصرف می‏کردند از مطالعه حذف شدند. بنابراین تمامی 820 نفر مورد مطالعه صرفاً مواد پوسیدگی‏زا یا مواد غیرپوسیدگی‏زا مصرف می‏کردند. در بررسی تعداد خواهر و برادر برای سهولت در آنالیز داده‏ها دانش‏آموزان به دو گروه تقسیم شدند. گروه اول کمتر از دو خواهر یا برادر و گروه دوم، دو تا یا بیشتر خواهر و برادر داشتند. سپس از میزان تحصیلات مادر و پدر سئوال شد و برای راحتی آنالیز کردن، اطلاعات جواب‏ها در دو گروه قرار گرفت. گروه اول، والدین دارای تحصیلات غیردانشگاهی شامل زیر دیپلم و دیپلم و گروه دوم، دارای تحصیلات دانشگاهی فوق دیپلم، لیسانس و دکتری بودند. در قسمت بعد، برای بررسی رابطه میان dmft از طریق ثبت شاخص d (تعداد دندان‏های دارای پوسیدگی)، شاخص m (تعداد دندان‏های کشیده شده به دلیل پوسیدگی) و شاخص f (تعداد دندان‏های ترمیم شده) محاسبه و کلیه نمونه‏ها به سه گروه (dmft کمتر از 2، بین 4-2، بیشتر از 4) تقسیم شدند.

سـپس با اسـتفاده از سـوند و آیـنه یک‏بار مـصرف،

دندان‏ها توسط دانشجوی دندانپزشکی سال آخر که در مورد مذکور آموزش کافی دیده و سطح دانش و مهارت وی به تایید متخصص دندانپزشکی کودکان رسیده بود مورد معاینه قرار گرفتند. معاینات در زمان حضور دانش‏آموزان در مدرسه مابین ساعت‏های 12-7 صبح انجام شد و dmft و نوع تغذیه میان‏وعده بر اساس فرم WHO(8) در فرم اطلاعاتی ثبت گردید.

همبستگی بین رژیم غذایی با dmft و همچنین همبستگی بین متغیرهای دفعات مسواک زدن، مراجعه به دندانپزشک، سابقه درد و تمایل مراجعه به دندانپزشک با آزمون رگرسیون لجستیک بررسی شد و سپس ارتباط بین متغیرهای مذکور نیز با dmft توسط آزمون کای دو مورد قضاوت آماری قرار گرفت. در مرحله بعد، رابطه بین فاکتورهای اجتماعی، از جمله تعداد خواهر و برادر و سطح سواد والدین با dmft توسط آزمون کای دو بررسی گردید و موارد دارای 05/0P< معنی‏دار لحاظ گردید.

یافته‏ها

در بررسی وضعیت dmft و تعیین ارتباط با نوع مواد غذایی مصرفی در مدرسه و عوامل مرتبط که توسط معاینه دهان و دندان و تکمیل پرسشنامه انجام شده است، نتایج زیر به دست آمد:

از بین 820 دانش‏آموز دختر و پسر مورد تحقیق تعداد 531 نفر (8/64 درصد) از آنان، سابقه درد دندان و تعداد 289 نفر (2/35 درصد) عدم وجود درد دندان را گزارش دادند. به‏علاوه تعداد 666 نفر (2/81 درصد) به دندانپزشک مراجعه کرده بودند و در مقابل تعداد دانش‏آموزانی که به دندانپزشکی مراجعه نکرده بودند 154 نفر (8/18 درصد) بود. همچنین تعداد 557 نفر (9/67 درصد) علاقه‏مند و تعداد 263 نفر (1/23 درصد) هم غیرعلاقه‏مند به حضور در مطب دندانپزشکی بودند. همینطور، 434 نفر (9/52 درصد) فقط یک بار در روز، 140 نفر (1/17 درصد) دو بار در روز و 246 نفر (30 درصد) روزی سه بار مسواک می زدند. از سوی دیگر، تعداد 474 نفر (8/57 درصد) دارای پوسیدگی دندانی (شاخص d)، 181 نفر (1/22 درصد) دارای دندان کشیده شده به دلیل پوسیدگی (شاخص m)، تعداد 472 نفر (6/57 درصد) دارای ترمیم دندانی (شاخص f) بودند.

در مطالعه حاضر سابقه درد دندان با ضریب رگرسیون 688/1 بر متغیر dmft موثر بود به علاوه ارتباط آنها براساس (0281/0P=) معنی‏دار بود. برای مراجعه به دندانپزشک میزان ضریب رگرسیون 893/0- و احتمال معنی‏داری (0119/0P=) بود. در مورد تمایل به مراجعه به دندانپزشک تفاوت آماری معنی‏داری با dmft مشاهده نشد (0831/0P=). همچنین، تعداد دفعات مسواک زدن نیز با توجه با ضریب رگرسیون 593/0 - و احتمال معنی‏داری (0128/0P=) بر dmft موثر بود.

جدول 1 رابطه تغذیه میان‏وعده و میزان dmft در دانش‏آموزان مورد مطالعه را مشخص کرده است. براساس آزمون آماری کای دو dmft رابطه معنی‏داری با نوع مواد مصرف شده در تغذیه میان‏وعده دارد. (0234/0P=)

جدول 2 رابطه بین dmft و فاکتورهای اجتماعی (تعداد خواهر و برادر و سطح سواد والدین) را مشخص کرده است که نشان‏دهنده ارتباط مستقیم بین تعداد خواهر و برادر و میزان dmft است. به این مفهوم که هر چقدر تعداد خواهر و برادر بیشتر می‏شود، میزان dmft نیز عدد بالاتری را نشان می‏دهد.

در مورد سطح سواد والدین نیز نتیجه‏گیری مشابهی ثبت گردید و براساس آزمون آماری کای‏دو که به طور جداگانه به منظور بررسی ارتباط dmft با تعداد خواهر و برادر، با سطح سواد مادر و همینطور با سطح سواد پدر انجام گرفت، مشخص شد ارتباط معنی‏داری بین میزان dmft با تعداد خواهر و برادر، سطح سواد مادر و سطح سواد پدر وجود دارد (0234/0P=) (0193/0P=) (0246/0P=).

از سوی دیگر براساس آزمون آماری کای‏دو که به طور جداگانه به منظور بررسی ارتباط رژیم غذایی با تعداد خواهر و برادر، با سطح سواد مادر و همینطور با سطح سواد پدر انجام گرفت، مشخص شد ارتباط معنی‏داری بین میزان رژیم غذایی با تعداد خواهر و برادر، همینطور بین میزان رژیم غذایی با سطح سواد مادر و و بالاخره بین میزان رژیم غذایی با سطح سواد پدر وجود دارد (0319/0 و 0257/0 و 0197/0 P=) به ترتیب از راست) (جدول 3).

 

 

 

 

جدول 1 : توزیع فراوانی دانش‏آموزان مورد مطالعه بر حسب نوع رژیم غذایی و dmft

نوع رژیم غذایی

dmft

کمتر از 2

4-2

بیشتر از 4

کل

P-value

تعداد (درصد)

تعداد (درصد)

تعداد (درصد)

غیر پوسیدگی زا

204 (1/72)

92 (4/60)

78 (8/56)

374

0234/0

پوسیدگی زا

124 (9/27)

154 (6/39)

168 (2/43)

446

کل

328 (40)

246 (30)

246 (30)

820

 

 

 

 

 

 

 

جدول 2 : توزیع فراوانی دانش‏آموزان مورد مطالعه بر حسب عوامل اجتماعی و dmft

عوامل اجتماعی

Dmft

کمتر از 2

2-4

4 به بالا

P-value

تعداد (درصد)

تعداد (درصد)

تعداد (درصد)

تعداد خواهر و برادر

کمتر از 2

291 (7/88)

147 (8/59)

109 (3/44)

0193/0

2 و بیشتر

37 (3/11)

99 (2/40)

137 (7/55)

سطح سواد مادر

دانشگاهی

214 (2/65)

64 (0/26)

36 (6/14)

0246/0

غیردانشگاهی

114 (8/34)

182 (0/74)

210 (4/85)

سطح سواد پدر

دانشگاهی

204 (2/62)

95 (6/38)

 62 (2/25)

0208/0

غیردانشگاهی

124 (8/37)

151 (4/61)

184 (8/74)

 

 

 

 

 

جدول 3 : توزیع فراوانی دانش‏آموزان مورد مطالعه بر حسب عوامل اجتماعی و نوع رژیم غذایی

فاکتورهای اجتماعی

رژیم غذایی

مصرف غیر پوسیدگی زا

مصرف مواد پوسیدگی زا

P-value

تعداد (درصد)

تعداد (درصد)

تعداد خواهر و برادر

کمتر از 2

267 (3/94)

175 (0/45)

0319/0

2 و بیشتر

16 (7/5)

214 (0/55)

سطح سواد مادر

دانشگاهی

213 (3/75)

66 (0/17)

0257/0

غیردانشگاهی

70 (7/24)

323 (0/83)

سطح سواد پدر

دانشگاهی

236 (4/83)

87 (4/22)

0197/0

غیردانشگاهی

47 (6/16)

302 (6/77)

 

 

 

 


بحث

در مطالعه حاضر رابطه معنی‏داری بین سابقه درد با dmft و بین مراجعه به دندانپزشک با dmft یافت شد. این نتیجه نشان‏دهنده این است که با رعایت و آموزش صحیح بهداشت دهان و دندان به کودکان می‏توان باعث کاهش میزان dmft شد. همچنین به نظر می‏رسد حداقل یک بار مراجعه به دندانپزشک می‏تواند به طور چشمگیری در کاهش dmft موثر باشد.

به علاوه ارتباط معنی‏داری بین دفعات مسواک زدن با dmft گزارش شد؛ که این رابطه در نتیجه چند عامل از جمله آموزش بهداشت دهان و دندان به کودک و والدین کودک و توسط دندانپزشک تقویت می‏گردد. در مطالعه Guadagni(9) نیز ارتباط معنی‏داری میان تعداد دفعات مسواک زدن و میزان dmft وجود داشت نتایج به دست آمده از این تحقیق را تایید می‏کند. در مطالعه‏ای که توسط Taani(10) بر روی 2083 انجام شد، مشخص شد که با افزایش تعداد دفعات مسواک زدن میزان dmft کمتر می‏شد.

با استفاده از آزمون کای‌دو مشخص شد که اختلاف معنی‏داری میان dmft و نوع رژیم غذایی وجود دارد. به عبارتی هر چقدر میزان مصرف مواد غذایی پوسیدگی‏زا در میان‏وعده دانش‏آموزان در مدرسه افزایش یافته بود، میزان dmft نیز افزایش یافته بود. این نتیجه با مطالعه Macintyre(11) و Mapengo(12) و همکاران نیز همخوانی دارد. Weiss و همکارش، شواهد بیشتری را در مورد رابطه بروز پوسیدگی دندانی و عادات خوردن بین وعده‏های غذایی نشان دادند. در کودکانی که بین وعده‏های غذایی چیزی نمی‏خوردند، میزان dmft 3/3 و در بچه‏هایی که چهار بار بیشتر در بین وعده‏های اصلی چیزی می‏خوردند، میزان dmft 8/9 بود.(13) در مطالعه‏ای که توسط Guadagni و همکاران نیز انجام شد، میانگین dmft، 8/1±1/2 گزارش داده شد و رابطه معنی‏دار آماری بین ایجاد پوسیدگی و پلاک باکتریایی اولیه وجود داشت (005/0P=). همچنین بین تعداد دفعات مسواک زدن و شاخص dmft ارتباط معنی‏دار آماری نشان داده شد. بین مصرف بالای نوشیدنی‏های شیرین و خوردن شیرینی و آدامس و خوردن قرص فلوراید با شاخص dmft نیز رابطه معنی‏دار آماری دیده شد (005/0=P).(9) همچنین در مطالعه‏ای که توسط Marshall و همکارانش انجام شد، کودکانی که شیر زیاد و نوشابه‏های قنددار کمر یا،‏ مصرف می‏کردند پوسیدگی کمتر داشتند و بالعکس در کودکان با پوسیدگی بالا، میزان مصرف شیر کم و نوشابه‏های قنددار بالا بود(14) که همه نتایج فوق همسو با مطالعه حاضر می‏باشد.

از سوی دیگر، همانطور که در این مطالعه، مشاهده شد میزان dmft با افزایش تعداد خواهر و برادر افزایش می‏یابد همچنین سطح سواد مادر و پدر در میزان dmft تاثیر داشت. در مطالعه Clancy و همکارانش(15) و نیز Nurelhuda و همکاران(16) نیز مشخص شد که کودکانی که مادرانشان سطح تحصیلات بالاتری داشتند نسبت به بقیه کودکان مواد غذایی میان‏وعده بدون قند بیشتری مصرف می‏کردند و در نتیجه میزان dmft در این کودکان کمتر بود اما Auad و همکاران(17) و Hidas و همکاران(18) نتایج متغیری را در این زمینه گزارش کردند.

در مورد ارتباط dmft و تعداد خواهر و برادر نیز می‏توان نتیجه گرفت که توجه به فرزندان با افزایش تعداد آنان کاهش یافته و آموزش و نظارت بر نحوه تغذیه آنان کاهش می‏یابد. در نهایت والدین تحصیل کرده به بهداشت و نوع تغذیه فرزندانشان توجه بیشتری دارند.

در میان دانش‏آموزان مورد مطالعه، بین تعداد خواهر و برادرو مصرف مواد پوسیدگی‏زا اختلاف معنی‏داری وجود داشت. همچنین در بررسی سطح سواد مادر مشخص شد که مصرف مواد پوسیدگی‏زا با تحصیلات دانشگاهی مادر رابطه معنی‏داری داشت بنابراین سطح سواد مادر در نوع مواد غذایی مصرفی دانش‏آموزان تاثیر دارد که ناشی از آموزش و نظارت بیشتر مادران تحصیل کرده بر نوع مواد غذایی مصرفی کودکانشان می‏باشد. به طور مشابه، سطح سواد پدران نیز اختلاف آماری معنی‏داری با مصرف مواد پوسیدگی‏زا داشت که نشان می‏دهد سطح سواد پدر همچون سطح سواد مادر در نوع مواد مصرفی کودکان نقش به سزایی دارد و والدین دارای سواد دانشگاهی می‏توانند با آموزش کودکان در مورد نوع مواد غذایی و آگاه کردن آنان در مورد تاثیر مواد پوسیدگی زا بر سلامت دندانهایشان میزان مصرف این نوع مواد را در کودکان کاهش داده و باعث کاهش میزان dmft گردند.

نتیجه‏گیری

براساس مطالعه حاضر، مراقبت‏های بهداشتی، سابقه درد و وجود مواد پوسیدگی‏زا در تغذیه دانش‏آموزان در مدرسه تاثیر مستقیمی بر میزان dmft دارد. همچنین با افزایش تعداد خواهر و برادر و یا پائین بودن تحصیلات والدین و مصرف مواد پوسیدگی‏زا میزان dmft افزایش پیدا می‏کند؛ هرچند مطالعات بیشتری در این زمینه مورد نیاز است.

تشکر و قدردانی

این مقاله منتج از پایان نامه شماره 418 می باشد که در سال تحصیلی 86-85 در محل کتابخانه دانشکده دندانپزشکی دانشگاه شاهد تهران به ثبت رسیده است.

  1. Axelsson Per. Diagnosis and Risk Perdiction of Dental Caries. 1st ed. London: Quintessence; 2000. P. 10, 252.
  2. Shafer WG, Hine MK, Levy BM. A textbook of Oral Pathology. 4th ed. Philadelphia: W.B.Saunders Co; 1983.  P. 415-8.
  3. Newbrun E. Cariology. 1st ed. St. Louis: Williams & Wilkins Co; 1978. P. 1-12.
  4. Kidd EAM. Essentioal of Dental Caries. 2nd ed. London: Butlerwas Heinemann Ltd. 1997. P. 1-8, 44-78,
    79-102.
  5. McDonald RE, Avery DR, Dean JA. Dentistry for the Child and Adolescent. 8th ed. St. Louis: Mosby Co; 2004. P. 235-6.
  6. Mahsewson RJ, Primosch RE. Fundamentals of Pediatrics Dentistry. 3rd ed. Chicago: Quintessence; 1995. P. 93-4.
  7. Shokatbakhsh A, Payam O, Samimi M. Oral Biology. 1st ed. Tehran: Shayan nemodar; 2004. P. 210. (Persian)
  8. Shahiati B. Oral health: 2011. Available at: http: www.elib.hbi.ir/persian/public_health_ebook/06-01.htm.
  9. Guadagni MG, Cocchi S, Tagariello T, Piana G. Caries and adolescents. Minerva stomatologica 2005; 54(10): 541-50.
  10. Macintyre UE, du plessis JB. Dietary intakes and caries experience in children in limpopo province, south Africa. SADJ 2006; 61(2): 58-63.
  11. Mapengo MA, Marsicano JA, Garcia de Moura P. Dental caries in adolescents from public schools in Maputo, Mozambique. Int Dent J 2010; 60(4): 273-81.
  12. Weiss RL, Trithart AH. Between-meal eating habits and dental caries experience in preschool children. Am J Pub Health Nations Health 1960; 50: 1097-104.
  13. Nurelhuda NM, Ahmed MF, Trovik TA. Evaluation of oral health-related quality of life among Sudanese schoolchildren using Child-OIDP inventory. Health Qual Life Outcomes 2010; 8: 152.
  14. Auad SM, Waterhouse PJ, Nunn JH. Dental caries and its association with sociodemographics, erosion and diet in schoolchildren from southeast Brazil. Pediatr Dent 2009; 31(3): 229-35.
  15. Hidas A, Noy AF, Birman N. Oral health status, salivary flow rate and salivary quality in children, adolescents and young adults with ADHD. Arch Oral Biol 2011; 56(10): 9137-41.

10.     Taani DS, al-Wahadni AM, al-Omari M. The effect of frequency of toothbrushing on oral health of 14-16 year old. J Ir Dent Assoc 2003; 49(1): 15-20.

14.     Marshall TA, Levy SM, Broffitt B, Warren JJ, Eichenberger-Gilmore JM, Burns TL, et al. Dental caries and beverage consumption in young children. Pediatrics 2003; 112(3): 184-91.

15.     Clancy KL, Bibby BG, Goldberg HJ, Ripa LW, Barenie Jn. Snack food intake of adolescents and caries development. J Dent Res 2001; 56(6): 568-73.