مقایسه دقت دو روش دیجیتال و دستی در اندازه‏گیری‏های سفالومتری جانبی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه ارتودانتیکس، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز

2 دانشیار گروه رادیولوژی دهان، فک و صورت، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز

3 دستیار تخصصی گروه پروتزهای دندانی، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز

چکیده

مقدمه: در سالیان اخیر ارتودنسی به سمت استفاده از تکنولوژی دیجیتال حرکت کرده است. هدف مطالعه حاضر، ارزیابی دقت اندازه‏گیری‏های سفالومتریک بدست آمده با نرم‏افزار تریسینگ سفالومتری در مقایسه با روش تریسینگ دستی جهت تعیین روش دقیق تر و مفیدتر بود.
مواد و روش‏ها: در این مطالعه توصیفی-تحلیلی نمونه‏های مورد استفاده شامل تصاویر رادیوگرافی سفالومتری جانبی دیجیتال و معمولی 30 بیمار بود که با روشSandwich  تهیه شدند. در این  روش برای هر بیمار یک فیلم رادیوگرافی و یک تصویر دیجیتال همزمان به دست می‏آید. 15 لندمارک سفالومتریک و 10 اندازه‏گیری زاویه‏ای و خطی در هر دو روش دیجیتال و دستی محاسبه و مورد مقایسه قرار گرفتند. خطای اندازه‏گیری برای هر روش با تکرار تریسینگ 15 سفالومتری از بین 30 سفالومتری اولیه، با استفاده از ضریب همبستگی Pearson محاسبه شد. برای مقایسه دو روش از Paired t test استفاده گردید .
یافته‏ها: نتایج بدست آمده نشان دادند که اختلاف بین دو روش برای اندازه‏گیری SNA و U1-L1 و Wit’s از لحاظ آماری معنی‏دار بودند (05/0P<). در محاسبه خطا، تغییرات در اندازه‏گیری‏های دیجیتال اندکی بیشتر از روش دستی بود.
نتیجه گیری: بطور کلی هر دو روش نتایج کلینیکی مشابهی را در اختیار ما قرار می‏دهند. بنابراین سفالومتری دیجیتال می‏تواند انتخاب قابل اعتمادتری به عنوان یک وسیله تشخیصی متداول به دلیل مزایایی که نسبت به تصاویر معمولی از قبیل کاهش اشعه دریافتی بیمار، حذف مراحل ظهور و ثبوت و مواد شیمیایی و نیز ذخیره، پردازش و ارتقاء کیفیت تصاویر دیجیتال توسط کامپیوتر را دارد باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evaluation of Agreement between Digital and Analogue Lateral Cephalometric Measurements

نویسندگان [English]

  • Zohreh Hedayati 1
  • Shoaleh Shahidi 2
  • Sasan Rasaee 3
1 Associate Professor, Dept of Orthodontics, Dental School, Shiraz University of Medical Sciences, Shiraz, Iran
2 Associate Professor, Dept of Maxillofascial Radiology, Dental School, Shiraz University of Medical Sciences, Shiraz, Iran
3 Postgraduate Student, Dept of Prosthodontics, Dental School, Shiraz University of Medical Sciences, Shiraz, Iran
چکیده [English]

Introduction: The purpose of this study was to evaluate the accuracy of cephalometric measurements obtained from digital tracing software compared with equivalent hand traced measurements to determine the more accurate and useful method.
Materials & Methods: Digital and analogue radiographic images of 30 orthodontic patients were obtained through Sandwich technique (a conventional radiographic film and a digital image are produced simultaneously). Fifteen cephalometric landmarks were identified and 10 linear and angular measurements calculated, both manually and with digital tracing software. Measurement errors were assessed for each method by duplicating measurements of 15 randomly selected radiographs using Pearson’s correlation coefficient. A paired t- test was used to detect differences between the manual and digital methods.
Results: Differences between the two methods for SNA, U1-L1and Wit’s appraisal were statistically significant (P<0.05). In error measurements, an overall greater variability in the digital cephalometric measurements was found.
Conclusion: The two tracing methods provided similar clinical results; therefore, efficient digital cephalometric software could be reliably chosen as a routine diagnostic tool due to its advantages (lower exposure to X-ray, image development bypass, image quality enhancement through computer).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Digital cephalometry
  • Sandwich technique
  • manual tracing
  • lateral cephalometry

مقدمه

در سالیان اخیر ارتدنسی به سمت استفاده از تکنولوژی دیجیتال حرکت کرده است، تمام جنبه‏های ارتدنسی از دستگاه‏های رادیوگرافی دیجیتال سفالومتری و پانورامیک تا نرم‏افزارهای تصویربرداری و سیستم‏های مدیریتی، تحت تاثیر این پیشرفت قرار گرفته است. در حال حاضر می‏توان سفالوگرام‏ها را به صورت دیجیتال رسم[1] کرد و شاخص‏ها را به دقت اندازه‏گیری کرد. ترسیم[2] دیجیتال زمان کمتری نسبت به ترسیم دستی لازم دارد.(1)

قبل از اینکه سفالومتری معمولی جای خود را به نوع دیجیتال دهد می‏بایست دقیق بودن روش تعیین لندمارک‏ها به طریقه دیجیتال ارزیابی شود.

شاید مهمترین نقش در ایجاد خطا در تعیین موقعیت لندمارک‏ها به کیفیت تصویر مرتبط باشد. تصویر با کیفیت پایین با وجود تجربه و آموزش اپراتور از تعیین دقیق موقعیت آنها ممانعت می‏کند. با تهیه سفالومتری به روش دیجیتال می‏توان کیفیت تصاویر را بهبود داد.(1)

در سال 1997، lim و همکاران،(2) قابلیت اطمینان (Reliability) تعیین لندمارک‏ها در رادیوگرافی دیجیتال و معمولی را مورد مطالعه و بررسی قرار دادند به طور کلی اختلاف قابل توجهی بین دو سیستم تصویربرداری مشاهده نکردند (05/0P>). مطالعه نشان داد کیفیت تصویر دیجیتال قابل مقایسه با تصویر سفالومتری معمولی با وجود کاهش اشعه است.

Hageman و همکاران(3) در تحقیقی در سال 1999، میانگین قابلیت تکرار (Reproducibility) لندمارک‏های سفالومتریک در تصاویر دیجیتال را به طور قابل ملاحظه‏ای بالاتر یافتند. بعلاوه اینکه اشعه به میزان 7/23% کاهش داده شده بود.

در تحقیق منتشر شده توسط Chen،(4) قابلیت تشخیص لندمارک‏ها در دو نوع سفالومتری آنالوگ و دیجیتال مقایسه شده بود. در مقایسه بین محاسبه خطای افراد، خطای بالاتری برای رادیوگرافی دیجیتال در 16 مورد از 19 لندمارک پیدا شد. به طور کلی اختلاف موقعیت لندمارک‏ها بین دو نوع رادیوگرافی از لحاظ آماری معنی‏دار بود و قابلیت اعتماد تشخیص لندمارک‏ها در نوع دیجیتال قابل مقایسه با نوع معمولی بود.

 Turner و همکاران(5) قابلیت تکرار Reproducibility تشخیص لندمارک‏ها در تصاویر سفالومتری اسکن شده با اسکنر را ارزیابی نمودند. تصاویر روی نمایشگر نمایش داده شدند و سپس آنالیز سفالومتری با نرم‏افزار
Screen ceph صورت گرفت. میزان متوسط اختلاف بین دو روش 5/0 درجه و mm 2/0 بود. مطالعات آنها نشان داد که به طور کلی روش Screen ceph دقت کافی را برای استفاده کلینیکی داراست اما هنوز به علت محدودیت‏های سخت‏افزاری برای پروژه‏های تحقیقاتی مطلوب نیست.

تحقیقات Ongkosuwito و همکاران(6) جهت تعیین قابلیت تکرارپذیری لندمارک‏ها در دو نوع رادیوگرافی دیجیتال و آنالوگ با سه روش انجام پذیرفت. روش اول: اندازه‏گیری‏های آنالوگ با دست صورت گرفت. روش دوم اندازه‏گیری‏های دیجیتال، بر روی رادیوگرافی‏های اسکن شده با کیفیت 300 DPI انجام شد. این رادیوگرافی‏ها توسط اسکنر اسکن شده بودند. روش سوم: اندازه‏گیری‏های دیجیتال بر روی رادیوگرافی‏های اسکن شده با وضوح 600 DPI بود. نوع دیجیتال توسط نرم‏افزار
AO Ceph آنالیز شد.

به طور کلی قابلیت اطمینان هر دو روش معادل بود. در مقایسه نوع آنالوگ با 600 DPI تقریباً تمام اندازه‏گیری‏ها معادل بودند. این تحقیق نشان داد که اسکن تصاویر با رزولوشن بالاتر خطای اندازه‏گیری‏ها را تحت تاثیر قرار نمی‏دهد، در مجموع نوع دیجیتال قابلیت تکرار بالاتری نسبت به نوع آنالوگ داشت و رزولوشن 300 قابل مقایسه با 600 بود.

 تحقیق Chen و همکاران(7) نیز تحقیق سودمندی سفالومتری دیجیتال را در ارتباط با قابلیت اعتماد آنالیز سفالومتری ثابت کرد.

 Bruntz و همکاران(8) سفالوگرام‏های جانبی اسکن شده را با نوع اولیه مقایسه کردند. جهت آنالیز سفالومتری دیجیتال از نرم‏افزار Dolphina استفاده شد. نتایج آنها مشخص کرد که برای کارهای کلینیکی ارتدنسی، سفالوگرام‏های اسکن شده قابل استفاده هستند ولی هنگام تعیین Porion و Orbitale باید توجه کافی لحاظ شود.

Santoro و همکارانش(9) در تحقیقی دقت اندازه‏گیری‏های سفالومتری دیجیتال و آنالوگ تهیه شده با تکنیک ساندویچ را ارزیابی کردند. این اولین بار بود که هر دو رادیوگرافی با یک تابش اشعه تهیه می‏شد. در این تکنیک (ساندویچ) یک PSP[3] و یک فیلم رادیوگرافی معمولی در کاست یکسان قرار داده شده و به طور همزمان به آنها اشعه تابیده می‏شود. این روش خطاهای موقعیتی (Positioning) و اختلافات بالقوه وابسته به تابش‏های متعدد که مطالعات قبلی را تحت تاثیر قرار داده بود را حذف می‏کند. تمرکز این مطالعه بر اندازه‏گیری‏های سفالومتریک بجای لندمارک‏ها به منظور بدست آوردن اطلاعات برای کاربرد‏های کلینیکی بود.

اختلاف اندازه‏گیری بین دو روش بطور کلی کم بود و دو روش نتایج کلینیکی یکسانی را فراهم می‏کردند. بنابراین نرم‏افزار آنالیز سفالومتری موثر می‏تواند انتخاب قابل اطمینانی به عنوان وسیله تشخیصی متداول باشد، ضمن اینکه تکنیک ساندویچ دارای سهولت یک انتخاب موثر برای ارتباط اپراتورهاست و تابش اشعه به بیمار را نیز کاهش می‏دهد.

Sayinsu و همکاران(10) خطاهای اندازه‏گیری‏های سفالومتریک را در دو نوع رادیوگرافی مورد بررسی قرار دادند رادیوگرافی‏ها توسط اسکنر با فرمت 300DPI اسکن شدند و سپس نوع دیجیتالی شده توسط نرم‏افزار
Dolphin 9 آنالیز شدند.

برای هر دو نوع رادیوگرافی اختلاف اپراتورها همبستگی بالایی با هم داشت. نتایج نشان داد که کاربرد نرم‏افزار سفالومتری برای آنالیز تصاویر اسکن شده خـطاهای اندازه‏گیری را در مقایسه با رادیوگراف‏هایی که

 

با دست رسم شده‏اند افزایش نمی دهد.

از آنجایی که اخیراً در ایران و شیراز گیرنده‏های رادیوگرافی دیجیتال از جمله رادیوگرافی سفالومتری مورد استفاده قرار می‏گیرند و با توجه به ضرورت استفاده از تکنولوژی دیجیتال در ارتدنسی همگام با علم روز دنیا و نظر به پیشرفت‏های تکنولوژیک این تحقیق با هدف کلی ارزیابی میزان توافق و مقایسه دقت تعیین لندمارک‏ها و اندازه‏گیری‏های معمول در دو نوع تکنیک معمولی و دیجیتال (تهیه شده با روش ساندویچ)، و با استفاده از نرم‏افزار جدید Dolphin10 صورت گرفت. هدف این طرح تعیین میزان توافق اندازه‏گیری‏های زاویه‏ای و طولی در دو روش تریسینگ دیجیتال و دستی بود.

مواد و روش‏ها

برای انجام این مطالعه مقطعی تعداد 30 نفر از بیماران متقاضی درمان ارتدنسی (10 پسر و 20 دختر) در گروه سنی 15-12 سال انتخاب گردیدند.

تصاویر سفالومتری جانبی دیجیتال و معمولی از هر بیمار با یک تابش (Single radiographic exposure) تهیه شد. (در مجموع 60 سفالومتری جانبی بدست آمد که 30 تای آنها دیجیتال و 30 تای آنها به صورت فیلم بود). از فیلم اگفا و PSP (Soredex) که به صورت Hybrid
(Sandwich technique) در یک کاست (cm 30×24) قرار داده شده بود استفاده گردید. در این روش فیلم و گیرنده PSP هر دو در مقابل اسکرین قرار می‏گیرند. از دستگاه رادیوگرافی خارج دهانی Plan Mega-CC-Proline2000 جهت تهیه رادیوگرافی‏ها استفاده شد. اصولاً هر گونه رادیوگرافی سفالومتری جانبی مربوط به هر نوع مال‏اکلوژن یا با هر مشکل آناتومیکی باشد قابلیت استفاده در این طرح را دارد چرا که هر دو رادیوگرافی با شرایط کاملاً یکسان و در یک زمان تهیه می‏شود و هر مشکل یا خطایی وجود داشته باشد برای هر دو نوع رادیوگرافی بطور یکسان رخ خواهد داد

در این روش (Sandwich technique)، خطاهای ناشی از احتمال تغییر هرچند اندک موقعیت سر هنگام تهیه جداگانه رادیوگرافی‏های دیجیتال و معمولی و نیز نیاز به تابش‏های متعدد حذف می‏گردد.

شرایط تابش برای هر بیمار با توجه به سن و وزن بیمار انتخاب گردید به گونه‏ای که تصاویر اولیه به دست آمده (دیجیتال و معمولی) از کیفیت تشخیصی مناسبی برخوردار باشند.

گیرنده PSP در اسکنر لیزری ((Digora-Soredex-Class1 laser product type DXR بلافاصله بعد از تابش، Process شد. جهت ظهور و ثبوت فیلم اگفا از Processor اتوماتیک متداول (Conventional) استفاده شد. تصاویر دیجیتال در کامپیوتر به فرمت JPEG-100 ذخیره و سپس جهت ترسیم به نرم‏افزار Dolphin10 منتقل شدند و پردازش تصویر و آنالیز سفالومتری در یک کامپیوتر Pentium 4 صورت گرفت لازم به ذکر است که این ویرایش نرم‏افزار دلفین جدیدترین نسخه آن می‏باشد و تاکنون تحقیقی در این زمینه با استفاده از آن انجام نگرفته است.

همه رادیوگرافی‏های دیجیتال و معمولی توسط یک متخصص ارتدنسی به دقت رسم شدند و 15 لندمارک آناتومیک و 10 اندازه‏گیری سفالومتری برای ارزیابی دقت دو نوع سفالوگرام مورد استفاده قرار گرفتند.

رادیوگرافی‏های معمولی به صورت دستی روی یک نگاتوسکوپ در یک اتاق تاریک بوسیله مداد و نقاله رسم شدند. برای کاهش خطاهای مربوط به خستگی اپراتور در یک جلسه بیشتر از 10 رادیوگرافی رسم نشد.

تصاویر دیجیتال روی یک نمایشگر 1280-1024 pixel

نمایش داده شدند و لندمارک‏ها توسط یک نشانگر که با موس کنترل می‏شود و به نرم‏افزار متصل است مشخص شدند.

کالیبراسیون تصاویر دیجیتال (اندازه حقیقی تصاویر به میلی متر وقتی که روی نمایشگر دیده می‏شوند) براساس اندازه‏گیری فاصله بین دو نقطه مشخص روی رادیوگرافی در سمت راست و بالای تصاویر صورت گرفت. تمام لندمارک‏های لازم جهت آنالیزهای مختلف سفالومتری برای نرم‏افزار دلفین تعریف شده‏اند، اندازه‏گیری‏های مورد نیاز به طور اتوماتیک توسط نرم‏افزار دلفین پس از مشخص نمودن لندمارک‏های تعیین شده روی رادیوگرافی با تقریب mm1/0 یا 1 درجه محاسبه و گرد شدند. پس از ترسیم، تمام اطلاعات موجود ذخیره گردید.

 برای محاسبه خطای اپراتور 15 رادیوگرافی از بین 30 رادیوگرافی انتخاب و به هر دو صورت دیجیتال و دستی دوباره ترسیم شدند.

برای هر شاخص میانگین و انحراف معیار در هر روش محاسبه و مقایسه شدند. همچنین ضریب همبستگی برای هر شاخص در دو روش نیز محاسبه و مشخص گردید.

خطای اپراتور در دو روش با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون به عنوان یک مقدار Covariance استاندارد شده ارزیابی شد.

خطای‏های سیستماتیک اختلاف بین اندازه‏گیری‏های مرتبط با روش‏های مورد بررسی، با مقایسه دو به دوی اندازه‏گیری‏ها در 30 تریسینگ به روش دیجیتال و دستی با استفاده از t-testPaired محاسبه شدند و 05/0P< به عنوان حداقل سطح قابل توجه آماری به کار برده شد (جداول 1و2).

تصویر 1 و 2 و 3 نمونه تریسینگ‏های انجام شده در مطالعه را نشان می‏دهد.

یافته‏ها

بر روی اندازه‏گیری‏های بدست آمده از 30 تصویر آنالوگ و دیجیتال آنالیز آماری صورت گرفت و نتایج در جداول مربوطه تنظیم گردید.

براساس جدول 1 نتایج بدست آمده بیانگر این نکته هستند که فقط اندازه‏گیری‏های U1-L1 و Wit’s بزرگی اختلاف بیشتر از 1 واحد (درجه، mm یا درصد) داشتند. اختلاف‏های چشمگیر برای SNA و U1-L1 و Wit’s نیز بدست آمدند (05/0P<).

برای اندازه‏گیری‏های SNB، GoGn-SN، U1-SN،
SN-SGn، Jarabac index، ;IMPAP-value بالای 05/0 بدست آمد اگرچه در مورد IMPA این مقدار (059/0=P) بود.

قابل اعتماد بودن تکرار اندازه‏گیری‏ها توسط یک اپراتور برای دو روش در جدول 2 آورده شده است.

بطور کلی تفاوت اندازه‏گیری‏ها در دو روش تقریباً مشابه می‏باشد. تفاوت بین ترسیم‏های اول و دوم برای روش دیجیتال از 06/0 تا 73/0 واحد (mm، درجه، درصد) و برای روش آنالوگ بین 06/0 تا 6/0 واحد متغیر بود که بسیار ناچیز و قابل اغماض می‏باشد. تنوع اندازه‏گیری‏ها در ضرایب همبستگی انعکاس داده شدند.

برای رادیوگرافی معمولی ضریب همبستگی (r2) در خیلی از متغیرها بالای 95/0 بود (همبستگی بالا نشانه قابلیت تکرار خوب است) به استثناء Wit’s (92/0) و ANB (93/0).

در روش دیجیتال ضریب همبستگی 4 اندازه‏گیری زیر 95/0 بدست آمد ولی مقادیر به طور عمده در یک خطای استاندارد قرار داشتند. ضریب همبستگی برای Wit’s (91/0)، IMPA (92/0)، U1-L1 (91/0) و U1-SN (94/0) بود که Wit’s و U1-L1 کمترین ضریب همبستگی را داشتند. بطور کلی مقایسه بین مقادیر ضریب همبستگی نشان دهنده قابلیت تکرار خوب و اشتباهات اندک اپراتور بود.

 

 


 

 

جدول 1 : میانگین انحراف معیار و ضریب همبستگی اندازه‏گیری‏ها در دو روش آنالوگ و دیجیتال

اندازه‏گیری‏ها

میانگین

انحراف معیار

نتیجه آزمون t زوجی

ضریب همبستگی

SNA_A

10/81

689/3

010/0*

988/0

SNA_D

80/80

800/3

 

 

SNB_A

67/76

497/3

083/0

985/0

SNB_D

47/76

491/3

 

 

ANB_A

43/4

528/2

448/0

962/0

ANB_D

33/4

604/2

 

 

SN- GoGn_A

43/32

056/5

71/0

945/0

SN- GoGn_D

87/31

883/4

 

 

SN_SGn_A

47/69

175/4

096/0

933/0

SN_SGn_D

30/69

316/4

 

 

JAR_A

%93/64

965/3

227/0

975/0

JAR_D

%13/65

776/3

 

 

U1_SN_A

97/103

223/8

821/0

981/0

U1_SN_D

03/104

933/7

 

 

U1_L1_A

97/123

272/11

003/0*

923/0

U1_L1_D

33/121

880/10

 

 

IMPA_A

17/101

518/8

059/0

981/0

IMPA_D

57/100

581/8

 

 

WIT’S_A

mm93/0

930/3

000/0*

967/0

WIT’S_D

mm80/1

899/3

 

 

N=30, *=Significant                            A=Analogue, D=Digital

 

تصویر 1 : نمونه تریسینگ کامل با نرم‏افزار دلفین

 

 

تصویر 2 : نمونه تریسینگ انجام شده با نرم‏افزار دلفین که در آن متغیرهای زاویه‏ای اندازه‏گیری شده است.

 


 

تصویر 3 : نمونه تریسینگ انجام شده با نرم‏افزار دلفین که در آن متغیرهای خطی اندازه‏گیری شده است.


جدول 2 : آنالیز خطای اپراتور

ضریب همبستگی

نتیجه آزمون t زوجی

انحراف معیار

میانگین

اندازه‏گیری‏ها

959/0

610/0

461/3

13/81

SNA_A

 

 

3/423

00/81

ESNA_A

967/0

207/0

761/0

00/81

SNA_D

 

 

811/3

67/80

ESNA_D

987/0

670/0

563/3

47/76

SNB_A

 

 

681/3

53/76

ESNB_A

974/0

048/0*

923/3

47/76

SNB_D

 

 

645/3

00/76

ESNB_D

934/0

384/0

410/2

67/4

ANB_A

 

 

295/2

47/4

EANB_A

972/0

670/0

356/2

53/4

ANB_D

 

 

501/0

60/4

EANB_D

979/0

634/0

127/5

00/33

SN_GoGn_A

 

 

125/5

13/33

ESN_GoGn_A

982/0

023/0*

769/4

80/31

SN_GoGn_D

 

 

837/4

40/32

ESN_GoGn_D

961/0

150/0

158/4

00/70

SN_SGn_A

 

 

681/3

47/70

ESN_SGn_A

973/0

207/0

220/4

67/69

SN_SGn_D

 

 

982/3

00/70

ESN_SGn_D

960/0

698/0

443/4

%80/64

JAR_A

 

 

885/3

%67/64

EJAR_A

967/0

110/0

086/4

%13/65

JAR_D

 

 

152/4

%67/64

EJAR_D

968/0

143/0

296/7

67/103

U1_SN_A

 

 

995/6

93/102

EU1_SN_A

945/0

571/0

638/6

93/103

U1_SN_D

 

 

724/6

27/104

EU1_SN_D

978/0

272/0

697/8

07/121

U1_L1_A

 

 

288/8

53/120

EU1_L1_A

910/0

536/0

806/8

13/119

U1_L1_D

 

 

374/8

53/118

EU1_L1_D

958/0

510/0

782/7

13/103

IMPA_A

 

 

943/6

73/102

EIMPA_A

921/0

395/0

548/7

40/102

IMPA_D

 

 

015/7

07/103

EIMPA_D

926/0

849/0

402/3

mm00/1

WIT’S_A

 

 

515/3

mm07/1

EWIT’S_A

915/0

271/0

312/3

mm40/1

WIT’S_D

 

 

256/3

mm80/1

EWIT’S_D

N=15, *=Significant              A=Analogue, D=Digital, E=Error  


بحث

تکنیک Sandwich که تنها با یک تابش انجام می‏گیرد روش ساده‏ای است که نیاز به مراحل اضافه جهت برگرداندن و تبدیل فیلم آنالوگ به دیجیتال را حذف می‏کند و در عین حال تابش اشعه را افزایش نمی‏دهد.

در این تکنیک، فیلم نزدیک‏تر به منبع اشعه قرار داده می‏شود. در حالی که کاست صفحه فسفری زیر آن قرار داده می‏شود نکته‏ای که در ابتدا در این تکنیک مشخص نبود این بود که آیا مقدار اشعه فیلتر شده توسط فیلم می‏تواند برای تولید رادیوگرافی با کیفیت خوب و واضح، کافی باشد، که با توجه به کیفیت مطلوب تصاویر به دست آمده مشخص گردید که اشکالی از این نظر وجود ندارد.(9)

همچنان که در جدول 2 مشاهده می‏شود در مطالعه، نتایج مقایسه از طریق t-testPaired بین دو روش دیجیتال و دستی تفاوت‏های آماری قابل توجهی برای SNA،
U1-L1 و Wit’s نشان می‏دهد. مشکلات ایجاد شده در تشخیص زاویه SNA را می‏توان به مشکل بودن در تعیین موقعیت نقطه A نسبت داد این نقطه با یک طرح کلی نامشخص در ارتباط با ساختارهای اناتومیک مرتبط است و اغلب به صورت یک تصویر محو روی فیلم مشاهده می‏شود.(10و9و1)

گزارشات متعددی پیرامون مشکلات در تعیین موقعیت دندان‏های ثنایا و تغییرات اندازه‏گیری‏های زاویه‏ای آنها بین روش‏های در مقالات در دسترس است،(12و11و9و2) بنابراین تعجبی ندارد که ما نیز تفاوت نسبتا زیادی بین زاویه U1-L1 در روش دستی و دیجیتال پیدا کردیم. تعیین موقعیت دقیق آپکس ریشه ثنایای فک بالا و پایین مشکل است.

در ارتباط با اندازه‏گیری Wit’s مشکلات ایجاد شده را

می‏توان به سختی در تعیین موقعیت پلن اکلوزال و نقطه A نسبت داد، تصاویر سطح اکلوزال دندان‏های خلفی به صورت دوگانه یا روی هم افتاده در بعضی رادیوگراف‏ها دیده می‏شوند که تعیین موقعیت دقیق این پلن را مشکل می‏سازد.(10و9)

آنالیز خطا (ضریب همبستگی در جدول 3) در رادیوگرافی معمولی همبستگی بالایی را در اندازه‏گیری‏های تکرار شده نشان داد به این معنی که اپراتور در تعیین دوباره اندازه‏گیری‏ها بطور دقیق با فیلم‏های معمولی مشکلی نداشت و لندمارک‏ها به سهولت قابل شناسایی بودند.

ارزیابی عینی کیفیت تصاویر می‏تواند قابلیت اعتماد موقعیت لندمارک‏ها را پیش‏بینی کند. به این معنی که کیفیت بالای تصاویر تهیه شده سبب سهولت و کاهش اشتباه در تعیین نقاط و لندمارک‏ها می‏گردد.

برای نمونه‏های دیجیتال ضریب همبستگی 91/0 برای U1-L1 و Wit’s به دست آمد که معنی‏دار بود ولی برای نمونه‏های آنالوگ ضریب همبستگی تنها در مورد اندازه Wit’s (92/0) چشم‏گیر بود در حالی که در مورد U1-L1 این ضریب معنی‏دار نبود که این مقادیر نشان‏دهنده بالا بودن میزان خطا در مورد اندازه Wit’s در هر دو روش می‏باشد ولی در مقایسه نوع دیجیتال ضریب خطا کمی بیشتر است. اطلاعات اینگونه نشان می‏دهند که مشکلات قابلیت تکرار لندمارک‏ها به طور ذاتی به نوع اندازه‏گیری وابسته است (ترکیب زاویه‏ها و خط‏های ساختارهای مرجع) تا اینکه به تکنیک مربوط باشند.(13و9)

اصولاً اندازه‏گیری Wit’s به علت ایجاد تصویر دوگانه سطوح اکلوزال دندان‏ها که سبب ایجاد اشکال در تعیین دقیق پلن اکلوزال و همچنین به علت مقدار مطلق کوچک آن، که آن را به اختلاف بین ثبت‏های تکرار شده بیشتر حساس می‏کند معمولاً بیشتر از بقیه اندازه‏گیری‏های سفالومتری دچار خطا می‏گردد.(10و9)

در مطالعه انجام شده توسط Santoro و همکاران(9) که نسبت به سایر مطالعات مشابهت بیشتری با تحقیق ما دارد و از نرم‏افزار دلفین 9 برای انجام آن استفاده شده است نتایج مشابه ولی اختلاف اندکی گزارش شده است این ضریب در مورد Wit’s در تکنیک دیجیتال (81/0) و در رادیوگرافی آنالوگ (82/0) بوده است.

شناسایی لندمارک به طور زیادی تحت تاثیر تجربه اپراتور می‏باشد که ممکن است به اندازه روش ترسیم اهمیت داشته باشد.(9و1)

برای زوایای U1-L1IMPA, و U1-SN که زوایای مربوط به دندان‏ها می‏باشند هم می‏توان علت قابلیت تکرار نسبتاً ضعیف آنها را در هر دو تکنیک به مشکلات مربوط به سختی تعیین موقعیت دندان‏های ثنایای فک بالا و پایین نسبت داد.

اطلاعات ما در قابلیت تکرار اندازه‏گیری‏های ترسیم دستی شبیه اندازه‏گیری‏های بدست آمده از سایر مطالعات بود که کیفیت قابل قبول فیلم‏های گرفته شده با
Double film exposure بدون افزایش سطح اشعه را تصدیق می‏کند.(15و14و11)

اگر چه گفته می‏شود قابلیت تکرار نقطه A ضعیف می‏باشد(9) در اندازه‏گیری زاویه SNA ما مشکلات قابلیت تکرار زیادی وجود نداشت (96/0 در نوع دستی و 987/0 در نوع دیجیتال).

اختلافات در موقعیت لندمارک‏های استفاده شده در ترکیب ممکن است همدیگر را خنثی کنند یا اختلافات دیسکرپانسی را افزایش دهند اگر چه مطالعاتی که اطلاعات راجع به لندمارک‏های واحد ارائه می‏دهند ضرورتاً اطلاعات کلینیکی مفیدی را برای نتیجه نهایی

ترسیم فراهم نمی‏کنند.(13و9و1)

با در نظر گرفتن اندازه‏گیری‏های دیجیتال در مطالعه، قابلیت تکرار به طور کلی رضایت‏بخش بود تنها مقادیر Wit’s و U1-L1 اختلاف قابل ملاحظه داشتند، در حالی که در نوع دستی Wit’s و ANB اندازه‏هایی بودند که اختلاف آماری زیادی نشان دادند.

نتایج ما نشان می‏دهند که قابلیت اعتماد و تکرارپذیری اندازه‏گیری‏ها به میزان بسیار اندکی با رادیوگرافی‏های معمولی نسبت به تصاویر نمایش داده با نمایشگر و نرم‏افزار ترسیم (در تائید مطالعات قبلی) بهتر است.

برای مثال Greelen(15) 3 روش معمولی، دیجیتال (تصاویر نمایش داده روی نمایشگر که توسط PSP تهیه شده‏اند) و هاردکپی‏های چاپ شده را مقایسه کردند که بیشترین اختلاف موقعیت لندمارک‏ها در نوع دیجیتال پیدا شد.

همچنین Chen(14) سازگاری موقعیت لندمارک‏های 10 فیلم معمولی و دیجیتال اسکن شده که به وسیله 7 اپراتور مختلف Trace شده بودند را مقایسه کردند و خطای بیشتری در قابلیت تکرار لندمارک‏ها با تصاویر نمایش داده شده روی نمایشگر و ترسیم دیجیتال گزارش کردند. آنها نتیجه گرفتند که چون اختلاف بین دو روش خیلی اندک است (در تصدیق مطالعه ما) اختلافات دارای اهمیت کلینیکال پایینی است.

یک منبع بزرگ خطا در تعیین موقعیت لندمارک‏ها کیفیت تصاویر است.(1) نرم‏افزار دلفین توانایی بهبود تصاویر بخصوص برای تعیین دقیق‏تر لندمارک‏های بافت نرم را داراست. براساس تحقیق Gleelen کیفیت تصویر آنالوگ تحت تاثیر میزان اکسپوژر اشعه و نحوه پروسس کردن تصاویر می‏باشد.(15)

از دست رفتن جزئیات تصاویر دیجیتال هنگام تـبدیل

به فرمت JPEG روی کیفیت تشخیصی تصاویر تاثیر قابل توجهی ندارد. بهر حال تصاویری که از اسکن رادیوگرافی‏های معمولی بدست می‏آیند تحت تاثیر کیفیت رادیوگرافی اولیه هستند که خود منبعی مهم برای ایجاد خطا در نظر گرفته می‏شود. در تحقیق ما تصاویر به طور مستقیم از صفحات فسفری به کامپیوتر منتقل شده‏اند و از نوع معمولی جهت تهیه تصاویر دیجیتال استفاده نشده است، که حسن بزرگ این روش مورد استفاده ما می‏باشد و میزان خطا را در انتقال تصاویر به حداقل ممکن می‏رساند و تنها مطالعه‏ای که در آن از این روش استفاده شده است تحقیق Santoro و همکاران(9) می‏باشند که نتایج آن نیز بسیار مشابه نتایج ما بوده است ولی نرم‏افزار مورد استفاده آنها دلفین 9 بوده است.

نتیجه گیری

داده‏ها بیان می‏کنند که رادیوگراف‏های دیجیتال و معمولی که به طور همزمان با سیستم PSP بدست آمده‏اند نتایج مشابهی ارائه می‏دهند.

هنگامی که دو نوع رادیوگرافی آنالوگ و دیجیتال تهیه شده با روش Sandwich با هم مقایسه می‏شوند تفاوت بین میانگین‏ها در اندازه‏گیری‏ها بندرت بالاتر از 1 واحد (درجه، mm، یا درصد) است به استثناء اندازه‏گیری لندمارک‏هایی که تعیین موقعیتشان مشکل است.

در مقایسه با روش معمولی (Conventional) تغییرات بیشتری در اندازه‏گیری‏های سفالومتریک دیجیتال شناسایی شدند هر چند تفاوت‏ها از لحاظ کلینیکی مهم نبودند چون برای اغلب مقادیر SE اپراتور در محدود 1 واحد استاندارد قرار دارد و تفاوت بین میانگین‏ها حداقل است.

بنابراین روش Digital همانند روش معمولی می‏تواند به طور مطمئن و قابل اعتماد مورد استفاده قرار گیرد.

روش ساندویچ علاوه بر اینکه فواید مربوط به محدود کردن خطاهای موقعیت سر را دارد مزیت‏هایی دیگری شامل کاهش اشعه به بیمار و حذف مراحل ظهور و ثبوت و مواد شیمیایی، ذخیره و پردازش و بهبود آسان تصاویر (Enhancement) با استفاده از کامپیوتر و محاسبه آسان تر اندازه‏گیری‏ها با استفاده از نرم‏افزار ترسیم نسبت به روش متداول Conventional را داراست.

تشکر و قدردانی

نویسندگان مقاله بدینوسیله از معاونت محترم پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی شیراز به دلیل تصویب و حمایت مالی از این تحقیق طرح پژوهشی سپاسگزاری می‏نمایند.


 



[1]. Trace

[2]. Tracing

[3]. Photo Stimulated Phosphor

  1. Jacobson A, Jacobson RL. Radiographic Cephalometry From Basic to 3-d imaging. 2nd ed. London: Quintessence Publishing; 2006. P. 53-63.
  2. Lim KF, Foong KW. Phosphor-stimulated computed cephalometry: Reliability of landmark identification. Br J Orthod 1997; 24(4): 301-8.
  3. Hagemann K, Vollmer D, Niegel T, Ehmer U, Reuter I. Prospective study on the reproducibility of cephalometic landmarks on conventional and digital lateral head films. J Orofac Orthop 2000; 61(2): 91-9.
  4. Chen YJ, Chen SK, Chang HF, Chen KC.Comparison of landmark identification in traditional versus computer-aided digital cephalometry. Angle Orthod 2000; 70(5): 387-92.
  5. Turner PJ, Weerakone S. An evaluation of the reproducibility of landmark identification using scanned cephalometric images. J Orthod 2001; 28(3): 221-9.
  6. Ongkosuwito EM, Katsaros C, van 't Hof MA, Bodegom JC, Kuijpers-Jagtman AM. The reproducibility of cephalometric measurements: A comparison of analogue and digital methods. Eur J Orthod 2002; 24(6):
    655-65.
  7. Chen YJ, Chen SK, Yao JC, Chang HF. The effects of differences in landmark identification on the cephalometric measurements in traditional versus digitized cephalometry. Angle Orthod 2004; 74(2): 155-61.
  8. Bruntz LQ, Palomo JM, Baden S, Hans MG. A comparison of scanned lateral cephalograms with corresponding original radiographs. Am J Orthod Dentofacial Orthop 2006; 130(3): 340-8.
  9. Sayinsu K, Isik F, Trakyali G, Arun T. An evaluation of the errors in cephalometric measurements on scanned cephalometric images and conventional tracings. Eur J Orthod 2007; 29(1): 105-8.
  10. Gravely JF, Benzies PM. The clinical significance of tracing error in cephalometry. Br J Orthod 1974; 1(3):
    95-101.
  11. Baumrind S, Frantz RC. The reliability of head film measurements. 2. Conventional angular and linear measures. Am J Orthod 1971; 60(5): 505-17.
  12. Proffit WR, Fields Jr HW. Contemporary Orthodontics. 4th ed. Missouri: Mosby Co; 2007. P. 170,40.
  13. Chen YJ, Cheng SK, Chang HF. The effects of differences in landmark identification on the cephalometric measurements in traditional versus digitized cephalometry. Angle Orthod 2004; 74(2): 155-61.
  14. Geelen W, Wenzel A, Gotfredsen E, Kruger M, Hansson LG. Reproducibility of cephalometric landmarks on conventional film, hardcopy, and monitor-displayed images obtained by the storage phosphor technique. Eur J Orthod 1998; 20(3): 331-40.

9.       Santoro M, Jarjoura K, Cangialosi TJ. Accuracy of digital and analogue cephalometric measurements assessed with the sandwich technique. Am J Orthod Dentofacial Orthop 2006; 129(3): 345-51.