درمان بیماران مبتلا به حساسیت عاجی افزایش یافته با روشی جدید و مقایسه آن با لیزر: مطالعه کلینیکی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه ترمیمی و زیبایی و مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت دهان و دندان، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی، یزد، ایران

2 دانشیار گروه ترمیمی و زیبایی و مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت دهان و دندان، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی، یزد، ایران

3 دستیار تخصصی دندانپزشکی ترمیمی و زیبایی، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد، ایران

چکیده

مقدمه: افزایش حساسیت عاجی یک حساسیت با درد کوتاه و تیز در دندان هاست که با اعمال تحریکاتی مانند استفاده از غذاها و نوشیدنیهای سرد، می تواند ایجاد شود. روشهای مختلفی برای درمان حساسیت عاجی پیشنهاد شده است ولی هنوز توافق قطعی در این زمینه وجود ندارد. هدف از این مطالعه مقایسه کلینیکی دو روش درمانی با استفاده از لیزر Nd:YAG و ژل پروپولیس 40 درصد در بهبود علائم افزایش حساسیت عاجی است.
مواد و روشها: 25 بیمار دارای افزایش حساسیت عاجی با استفاده از روش نمونه گیری آسان انتخاب شدند. به روش Split mouth دندانهای حساس یک سمت با لیزر Nd:YAG و سمت دیگر با استفاده از ژل پروپولیس درمان شد. هر بیمار سه جلسه درمان با فواصل یک هفته دریافت کرد و بعد از یک ماه فالوآپ شد. برای سنجش میزان درد بیماران قبل، حین و بعد از درمان، از مقیاس VAS استفاده شد. داده ها با آزمونهای t زوجی و تحلیل اندازه های مکرر آنالیز شدند.
یافتهها: کاهش حساسیت پس از درمان در هر دو گروه معنی‏دار بود. پس از یک ماه حساسیت در سمت درمان با لیزر از 48/4 به 56/0 و در سمت پروپولیس از 40/4 به 48/0 کاهش یافت. ولی بین گروه درمانی لیزر و پروپولیس تفاوت معنی‏داری وجود نداشت ( 05/0<P).
نتیجه گیری: دو درمان انجام شده، در درمان حساسیت عاجی تفاوت چشمگیر نداشتند. بنابراین میتوان ژل پروپولیس را به عنوان درمانی ساده و کم هزینه به جای درمان هزینه بر و با تکنیک حساستر لیزر معرفی کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Comparison of a Novel Treatment Method for Dentin Hypersensitivity with Laser Therapy: A Clinical Study

نویسندگان [English]

  • Abdolrahim Davari 1
  • Alireza Daneshkazemi 2
  • Maryam Rasti 3
1 Professor, Social Determinant of Oral Health Research Center and Department of Operative Dentistry, School of Dentistry, Shahid Sadoughi University Medical Sciences, Yazd, Iran
2 Associate Professor, Social Determinant of Oral Health Research Center and Department of Operative Dentistry, School of Dentistry, Shahid Sadoughi University of Medical Sciences, Yazd, Iran
3 Postgraduate Student, Department of Operative Dentistry, School of Dentistry, Shahid Sadoughi University of Medical Sciences, Yazd, Iran
چکیده [English]

Introduction: Dentin hypersensitivity (DH) is a condition characterized by sharp and short dental pains triggered by such stimulations as cold food and drinks. Different methods have been recommended for the treatment of DH; however, no consensus has been obtained in this regard. The aim of this study was to evaluate and compare the effect of two treatment methods, namely Nd:YAG laser and 40% propolis gel, on the  improvement of DH symptoms.
Materials & Methods: This clinical comparative study was conducted on 25 patients with DH, who were selected through simple random sampling method. The sensitive teeth were treated using Nd:YAG laser on one side and propolis gel on the other side through the split-mouth design. Each patient received three treatment sessions with one week intervals and a followed-up after one month. The Visual Analog Scale (VAS) was used to assess the amount of pain before, during, and after treatment. Statistical analysis was carried out using the paired sample t-test and repeated measures ANOVA through the SPSS version 23.
Results: According to the results, the sensitivity reduction was statistically significant in both treatment methods. The sensitive level in the laser- and propolis-treated sides decreased from 4.48 to 0.56 and 4.40 to 0.48 after one month, respectively. However, there was no significant difference between the laser- and propolis- treated groups (P>0.05).
Conclusion: As the findings of the present study indicated, there was no significant difference between the two applied methods regarding their effectiveness in the treatment of DH. Therefore, propolis gel can be introduced as a simple and cost-effective treatment instead of the laser technique, which is an expensive and sensitive treatment method.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Dentin hypersensitivity
  • propolis gel
  • Nd:YAG laser

مقدمه

افزایش حساسیت عاجی (DH)
Dentin Hypersensitivity، یک مشکل شایع در کلینیک می‏باشد. این حساسیت با درد کوتاه و تیرکشنده در اثر تحریکات حرارتی یا شیمیایی (اسمزی) و یا تحریکات لمسی مشخص می‏شود(1) که آن را به هیچ نوع پاتولوژی دیگری نمی‏توان نسبت داد.(2) شیوع DH از 4 تا 73 درصد در مطالعات مختلف گزارش شده است(3) و این میزان در بیماران مبتلا به بیماری‏های پریودنتال بیشتر است.(4) در سال‏های اخیر با افزایش تمایل افراد به نگهداری طولانی مدت دندان، این حساسیت‏ها شیوع بیشتری یافته است و ممکن است در هر سنی و در هر دو جنس رخ دهد.(6و5) تئوری‏های مختلفی برای مکانیسم DH پیشنهاد شده است؛ ولی مطالعات اخیر، تئوری هیدرودینامیک که توسط Bronnstrom ارائه شده است را مورد قبول می‏دانند.(7) بر اساس این تئوری، تحریک اعمال شده به توبول‏های عاجی، جریان مایع توبولی را به سمت داخل یا خارج القا می‏کند. حرکت مایع باعث تغییر شکل مکانیکال اعصاب انتهایی در سطح تماس پالپ-عاج می‏شود که به صورت یک حس دردناک منتقل می‏گردد.(8) اعصاب تحریک شده در واقع فیبر‏های عصبی δA هستند که در توبول‏های عاجی قرار گرفته اند(9) فعالیت این اعصاب بستگی به باز یا بسته بودن توبول‏های عاجی دارد. DH به طور مستقیم با اندازه توبول‏های عاجی در ارتباط است.(2) مهم‏ترین فاکتور ایجاد کننده DH، عدم وجود مینا یا سمان روی سطح ریشه و اکسپوژر عاج است.(10) بنابراین ناحیه سرویکال دندان‏ها، شایع‏ترین ناحیه Hypersensitive می‏باشد.(2) افزایش تعداد DH در بیماران مبتلا به تحلیل لثه، بهداشت دهان نامناسب، عادات پارافانکشنال، مسواک زدن با مسواک زبر و یا با فشار زیاد، اروژن‏های حاصل از برخی غذا‏ها، موقعیت بد دندان‏ها، بیماری‏های پریودنتال مزمن، جراحی‏های پریودنتال، مشکلات اکلوژنی، سن بالا، مشکلات سایکولوژیک(11) و ترکیبی از این فاکتور‏ها، گزارش شده است.(12) برای تشخیص DH می‏توان از یک پروب و یا پوار هوا برای تحریک پاسخ بیمار استفاده کرد.(13) تاکنون درمان‏های مختلفی مانند: توصیه‏های رژیم غذایی، آموزش مسواک زدن صحیح، تنظیم اکلوژن، استفاده از سیستم‏های ادهزیو، رستوریشن‏های ادهزیو، استفاده از محصولات و نمک‏های ضد حساسیت مانند یون‏های پتاسیم، اگزالات، سدیم فلوراید، استفاده از لیزرهای با توان کم و زیاد برای درمان DH پیشنهاد شده اند.(12)

استفاده از لیزر می‏تواند راهی مفید برای DH باشد و برخی مطالعات، نتایج طولانی مدت و قابل قبول آن را نشان داده‏اند. لیزر‏های پرتوان مانند لیزر CO2،Nd:YAG، Er:YAG، Er,Cr:YSGG و لیزر Diode، لیزرهایی هستند که در دندانپزشکی کاربرد دارند. برخی مطالعات نتایج بهتر لیزر Nd:YAG را برای بستن توبول‏ها و درمان DH نشان داده اند.(12) نشان داده شده است که لیزر، زمانی که با تکنیک مناسب استفاده شود، قادر به بستن توبول‏ها از طریق پروسه‏ای به نام "Melting and resolidification" بدون آسیب پالپی و یا ترک است.(16-14) افزایش دمای پالپ در استفاده از لیزر می‏تواند رخ دهد که اگر این افزایش زیر 5 درجه سانتی گراد باشد، مشکلی برای پالپ ایجاد نمی‏کند. زمانی که لیزر در محدوده‏های گزارش شده در مطالعات اعمال می‏شود، دما از این آستانه بالاتر نمی‏رود.(17) با توجه به هزینه زیاد درمان‏های لیزر، استفاده از مواد و روش‏های ارزان‏تر و ساده‏تر نیز در درمان DH مورد بررسی قرار گرفته‏اند.

ماده نسبتاً جدیدی که اخیراً در علوم پزشکی و همیوپاتی کاربرد‏های مفیدی دارد، ماده‏ای به نام پروپولیس است که یک محصول طبیعی زنبور عسل می‏باشد. این ماده به عنوان Anti septic، ضدالتهاب، ضدقارچ و ماده باکتریو استاتیک شناخته شده است. اجزای ارگانیک پروپولیس شامل فلاون‏ها، فلاوانون‏ها و فلاوانول‏ها یا فلاونوئید‏ها می‏باشد. پروپولیس ترکیبی از رزین (55 درصد)، چربی و موم (30 درصد)، Bee glue (ترشحات بزاقی زنبور که حالت چسبنده دارد)، Pollen یا گرده گل (5 درصد) و آمینو اسید و مواد معدنی (10 درصد) است.(18) کاربرد‏های پروپولیس در دندانپزشکی شامل درمان استوماتیت دنچری، هالیتوزیس، کاهنده درد ناشی از پوسیدگی‏های سرویکال، عاج و ریشه، استفاده به عنوان دهانشویه و ... می‏باشد.(20و19) محققین بیان کردند که مردم از هزار سال قبل از فواید پروپولیس بهره مند می‏شدند.(18) اکنون پروپولیس در اشکال مختلفی برای استفاده وجود دارد، از جمله دهانشویه، ژل، قرص، کپسول، کرم و ... پروپولیس به شکل خمیردندان در کشورهای برزیل، روسیه، چین و برخی کشورهای اروپایی هم اکنون در دسترس است.(18) باتوجه به اثر مهر و موم کنندگی پروپولیس برای جلوگیری از ورود عفونت به کندوی زنبور عسل، این خاصیت پروپولیس مورد توجه قرار گرفته و از آن در بستن توبول‏های عاجی استفاده شده است.(21) در برخی مطالعات اثر آن در بهبود علایم DH بررسی شده است.(24-22و18). اثر غلظت‏های متفاوت پروپولیس در مقالات بررسی شده است. Sales Pres و همکاران(24) تفاوتی بین غلظت‏های 10 درصد و 30 درصد پروپولیس و گروه‏های درمانی دیگر شامل پتاسیم اگزالات و ژل فلوراید 23/1 درصد یافت نکردند. در حالی که Torwane و همکارانش(18) اثر RecaldentTM را بهتر از عصاره 30 درصد الکلی پروپولیس هندی بیان کردند. تاکنون مطالعه‏ای در مورد مقایسه کلینیکی پروپولیس و لیزر در درمان حساسیت عاجی افزایش یافته منتشر نشده است.

هدف از این مطالعه، مقایسه کارایی کلینیکی لیزر Nd:YAG و پروپولیس 40 درصد در بهبود حساسیت دندان‏های بیماران مبتلا به افزایش حساسیت عاجی بود.

مواد و روش‏ها

پس از کسب اجازه از کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد، به شناسه IR.SSU.REC.1365.136، تعداد 25 بیمار از مراجعین به دانشکده دندانپزشکی با توجه به معیارهای ورود به این مطالعه انتخاب شدند. نمونه گیری به روش آسان انجام شد. طراحی مطالعه به صورت Split mouth بود.

معیار‏های ورود مطالعه، شامل داشتن حداقل دو دندان مبتلا به افزایش حساسیت عاجی در دو طرف دهان، سن بالای 18 سال، عدم داشتن بیماری سیستمیک، عدم بارداری، عدم انجام جراحی‏های پریودنتال در سه ماه گذشته، عدم انجام همزمان درمان ارتودنسی، عدم استفاده از مواد ضدحساسیت در یک ماه گذشته، اطمینان از وایتال بودن و عدم وجود پوسیدگی، شکستگی، ترک خوردگی و ترمیم در ناحیه مورد آزمایش در دندان‏های مورد بررسی، عدم وجود التهاب غیر قابل برگشت پالپ، نداشتن عادات پارافانکشنال مشخص و نداشتن کرون در دندان‏های تحت درمان بود. در ضمن بیمارانی که در جلسات فالوآپ مراجعه نکردند از مطالعه خارج شدند.

بیماران برای بررسی داشتن معیار‏ها، معاینه شدند و مراحل درمان برای تمام بیماران توضیح داده شد. سپس در صورت رضایت بیمار به شرکت در مطالعه، فرم رضایت نامه کتبی توسط بیمار امضا شد و فرم اطلاعاتی برای آنها تکمیل گردید. اطلاعات مورد نیاز از جمله میزان حساسیت با استفاده از مقیاس VAS در این فرم ثبت گردید. این مقیاس شامل یک خط کش 10 سانتی متری مدرج است که عدد صفر نشان دهنده "عدم وجود درد" و عدد 10 نشان دهنده "شدیدترین میزان درد" بود. بیماران، میزان درد خود را که در هنگام تحریک عاجی احساس می­کردند بر روی این خط کش علامت­گذاری نمودند.

تشخیص میزان حساسیت با استفاده از پوار هوا از فاصله یک سانتی متری انجام گرفت. اعمال پوار هوا در همه بیماران با استفاده از یک یونیت دندانپزشکی مشخص با فشار هوای ثابت و دمای مشخص (C°22-21) و توسط یک فرد عمل کننده انجام شد تا شدت و دمای هوا در تمام بیماران یکسان باشد. دمای هوا با استفاده از یک دماسنج غیرتماسی اندازه گیری می‏شد (Minitemp FS, IR-thermometer, Raytek, china). زمان اعمال پوار هوا حداکثر 10 ثانیه بود و اگر قبل از این زمان، بیمار علایم حساسیت را نشان می‏داد، استفاده از پوار هوا متوقف می‏شد. در صورت نشان دادن علائم قبل از 10 ثانیه، زمان بروز حساسیت در پرونده بیمار ثبت می‏شد و در ملاقات‏های بعدی از همین مدت زمان برای اعمال پوار هوا استفاده می‏شد تا مقایسه میزان حساسیت هر بیمار در جلسات مختلف در شرایط یکسانی صورت پذیرد. دندان‏های مجاور با استفاده از رول پنبه پوشانده می‏شدند تا از ایجاد پاسخ مثبت کاذب جلوگیری شود.(12و8) سپس بیماران با روش Split mouth تحت درمان قرار گرفتند. به بیماران توصیه شد قبل از هر جلسه مراجعه برای درمان به دقت از نخ دندان و مسواک نرم استفاده کنند تا هنگام استفاده از ژل پروپولیس و تابش لیزر پلاک باکتریایی روی سطح دندان وجود نداشته باشد. در صورت مشاهده پلاک، با استفاده از قطعه گاز استریل سطح دندان تمیز می‏شد. سپس دندان‏های حساس نیمی از دهان فرد مبتلا به DH، با استفاده از لیزر Nd:YAG (Fotona, Slovenia) و نیمه دیگر دهان به وسیله ژل پروپولیس (شرکت سورن تک توس، مشهد، ایران) درمان می‏شد. لیزر Nd:YAG طبق دستور کارخانه سازنده دستگاه لیزر برای درمان DH، با طول موج 1064 نانومتر با توان W1 و فرکانس Hz10، با مد SP (Short pulse) به مدت 60 ثانیه با استفاده از فایبر 300 میکرونی، در قسمت سرویکالی دندان‏های حساس از سمت باکال و لینگوال و در حالت غیرتماسی از فاصله mm2-1 تابانده شد. حرکت نوک فایبر به صورت آرام و یکنواخت از مزیال به دیستال و به صورت حرکت رفت و برگشتی بود. تابش لیزر بدون انجام بی‏حسی موضعی انجام گرفت تا در صورت افزایش دما و ایجاد درد در دندان بیمار، تابش متوقف شود. جهت محافظت چشمی بیماران و عمل‏کننده از آسیب‏های لیزر، از عینک‏های محافظ مخصوص استفاده شد.

سپس دندان‏های با حساسیت عاجی سمت دیگر، به وسیله یک لایه ژل پروپولیس 40 درصد با میزان کلی پلی فنول ppm 8000 (بر اساس نوع پروپولیس تهیه شده) با استفاده از میکروبراش در قسمت یک سوم سرویکالی پوشانده شد و به مدت 60 ثانیه اجازه داده شد تا خشک شود. به بیماران گفته می‏شد که تا 30 دقیقه از خوردن، آشامیدن و شستن دهان خودداری کنند.(18) به دلیل دو سویه کور بودن مطالعه، لازم بود تا بیماران از نوع درمان دریافتی در دندان‏های سمت راست و چپ دهانشان مطلع نشوند. از این رو نوک فایبر دستگاه لیزر در سمتی که با ژل پروپولیس درمان می‏شد با زمان مشابه سمت لیزر ولی در حالت خاموش نگه داشته می‏شد و فقط صدای بوق دستگاه شنیده می‏شد. همچنین استفاده از میکروبراش بدون آغشتن آن به پروپولیس در دندان‏های حساس سمت درمان با لیزر برای بیماران انجام شد.

درمان با روش مشابه در هفته دوم و سوم نیز تکرار شد.(25و18) میزان حساسیت بیماران قبل از درمان، بلافاصله پس از درمان، یک هفته، دو هفته و نهایتاً یک ماه پس از شروع درمان، توسط دندانپزشک دیگری که از نحوه درمان بی‏اطلاع بود، سنجیده می‏شد. نحوه سنجش حساسیت با استفاده از پوار هوا انجام می‏گرفت. به منظور عدم ایجاد تحریک در دندان‏های مجاور با پوار هوا و ایجاد پاسخ کاذب، ایزولاسیون دندان‏های مجاور با رول پنبه انجام شد. همه این مراحل درمان در بخش لیزر دانشکده دندانپزشکی شهید صدوقی یزد انجام شد.

داده‏های به دست آمده از تحقیق وارد نرم افزار SPSS با ویرایش 23 شد و آنالیز آزمون‏های t زوجی و تحلیل اندازه‏های مکرر انجام شد.

یافته‏ها

25 بیمار (14 مرد و 11 زن) با مجموع 194 دندان با حساسیت افزایش یافته در این مطالعه شرکت کردند. محدوه سنی بیماران بین 21 تا 57 سال بود. 98 دندان با ژل پروپولیس درمان شدند و 95 دندان در سمت درمان با لیزر قرار گرفتند. حساسیت بیماران در زمان‏های مشخص شده اندازه گیری شد. سه جلسه اول ملاقات جهت انجام پروسه درمانی و همچنین به منظور فالوآپ انجام شد در حالی که جلسه چهارم فقط جهت فالوآپ بود. میانگین حساسیت بیماران قبل از شروع کار در سمت تابش لیزر 2/1±48/4 و در سمت کاربرد پروپولیس 1/1±45/4 بود؛ این مقادیر در پایان درمان به ترتیب به 9/0±56/0 و 6/0±48/0 کاهش پیدا کرده بود. میانگین درد در زمان‏های مختلف در جدول 1 قرار داده شده است:


 

 

 

جدول 1 : میانگین VAS بیماران در فواصل مختلف مطالعه در دو گروه

گروه

زمان

قبل از درمان

بلافاصله بعد

1 هفته بعد

2 هفته بعد

1 ماه بعد

لیزر

2/1±48/4

9/1±62/2

6/1±44/1

0/1±82/0

9/0±56/0

پروپولیس

1/1±40/4

8/1±56/2

6/1±22/1

0/1±78/0

6/0±48/0


استفاده از لیزر و پروپولیس برای رفع حساسیت عاجی افزایش یافته در سه جلسه باعث کاهش پیشرونده درد شد. نمودار 1 کاهش درد بیماران در دو گروه را نشان می‏دهد که طی زمان مطالعه معنی‏دار بوده است (001/0P<). کاهش درد در هر جلسه درمان نسبت به جلسه قبل معنی‏دار بود ولی بین درمان لیزر و پروپولیس تفاوت معنی‏داری در جلسات مختلف یافت نشد.

دو بیمار بعد از اولین جلسه درمان در سمتی که لیزر دریافت کرده بودند، به اندازه یک واحد در مقیاس VAS اظهار درد بیشتری از قبل درمان را داشتند و دو بیمار دیگر همین مقدار افزایش درد را در هر دو طرف در همان جلسه بیان کردند. هر چند که با ادامه روند درمان از درد آن‏ها کاسته شد و به میزان کمتر از حد اولیه رسید. بنابراین پروپولیس در هفته اول پس از درمانعملکرد بهتری داشت هرچند که تفاوت معنی‏دار نبود. به علاوه نتایج هر دو درمان در نهایت از نظر آماری تفاوت معنی‏داری نداشت.

مقایسه نتایج سمت لیزر و سمت پروپولیس نشان دهنده اثر بسیار زیاد این دو روش در بهبود علائم افزایش حساسیت عاجی بود. هرچند که بین این دو روش در هیچ کدام از زمان‏های اندازه گیری تفاوت معنی‏داری وجود نداشت (جدول 2).


 

 

 

نمودار 1 : مقادیر VAS در گروه‏های لیزر و پروپولیس در پنج زمان مشخص شده

 


 

جدول 2 : میانگین تفاوت VAS بین سمت لیزر و پروپولیس در پنج زمان مشخص شده

زمان

انحراف معیار ± میانگین

P-value

بلافاصله بعد

06/0±15/1

*798/0

1 هفته بعد

22/0±63/0

*094/0

2 هفته بعد

04/0±73/0

*788/0

1 ماه بعد

08/0±68/0

*566 /0


بحث

اکثر بیماران مبتلا به افزایش حساسیت عاجی به دلیل درد ناگهانی در دندان‏هایشان نمی‏توانند از غذا‏ها و نوشیدنی‏های گرم و سرد و یا شیرین و اسیدی استفاده کنند. DH زمانی اتفاق می‏افتد که عاج در معرض یک تحریک، برای مثال جریان هوای سرد قرار گیرد. اندازه قطر توبول‏های عاجی در دندان‏های دارای حساسیت عاجی به طور چشمگیری نسبت به دندان‏های غیر حساس بیشتر است. Oyama و Matsumoto(26) گزارش کردند که بین مورفولوژی توبول‏های عاجی و DH ارتباط معنی‏داری وجود دارد. بنابراین محققین تلاش کردند با روش‏های مختلف این توبول‏ها را مسدود کنند تا از ایجاد این درد آزاردهنده جلوگیری کنند.

تابش لیزر Nd:YAG در مجاور عاج، ساختمان هیدروکسی آپاتایت را ذوب می‏کند. هنگام سرد شدن، این کریستال‏ها در اندازه‏هایی بزرگ تر از قبل دوباره منجمد می‏شوند (Melting and resolidification). تحقیقات روی این کریستالی شدن مجدد نشان می‏دهد که پس از اعمال لیزر روی سطح عاج، سطحی بدون تخلخل و صیقلی ایجاد می‏شود که می‏تواند به طور کامل یا نسبی مدخل توبول‏های عاجی را مسدود کند.(27) مطالعاتی که روی اثر انواع لیزر در درمان DH انجام شده است نشان می‏دهد که لیزر Nd:YAG نتایج امیدوارکننده‏ای در درمان DH داشته است.(30-28)

مطالعاتی نیز در زمینه پروپولیس و استفاده از آن جهت درمان حساسیت عاجی انجام گرفته است. نوع اتصال پروپولیس به دندان کاملاً مشخص نیست. در صورت باند شدن، دوام آن طولانی و در صورت گیر مکانیکی، احتمالاً بعد از مدتی شسته خواهد شد.

پروپولیس مشتق از موم زنبور عسل است. ماده موثر موجود در پروپولیس که در پزشکی و دندانپزشکی کاربرد دارد، ماده ای به نام پلی فنول و استرهای آن است. میزان پلی فنول پروپولیس، در موم‏هایی که از مناطق مختلف تهیه می‏شود، بسته به گیاهان منطقه ای که زنبورعسل از آنها تغذیه کرده است، متفاوت می‏باشد. بنابراین استفاده از خود موم زنبور عسل غیرعملی است و برای کم کردن حجم ماده و اثربخشی بیشتر آن جهت مصارف درمانی، پروپولیس را از موم استخراج می‏کنند. پروپولیس استفاده شده در مطالعه ما، طبق گفته شرکت سازنده حاوی ppm8000 پلی فنول می‏باشد.

در این مطالعه مشخص شد در صورتی که بیماران سه جلسه درمان را کامل کنند، لیزر و پروپولیس می‏توانند باعث کاهش چشمگیر علائم DH شوند. چهار بیمار بعد از اولین جلسه درمانی افزایش موقتی میزان درد را بازگو کردند که دو نفر آنها فقط در سمت لیزر و دو نفر در هر دو سمت درمان شده، این احساس را داشتند. هرچند که در پایان درمان میزان درد آنها به میزان خیلی کمتر از حد اولیه رسید. به نظر می‏رسد علت این افزایش درد در بیماران در نتیجه پاسخ به افزایش حرارت اندک پالپ زنده در اثر تابش لیزر بوده و احتمالاً نشان‏دهنده ایجاد یک پالپیت قابل برگشت می‏باشد.

در این مطالعه از مقیاس VAS برای بررسی درد بیماران استفاده شد. طراحی این مطالعه به صورت Split mouth بود و این باعث شد که خطای مطالعه کمتر شود. زیرا هر دو درمان ضدحساسیت روی یک فرد انجام می‏شد و بنابر این اختلاف آستانه درد بیماران مختلف نتایج را مخدوش نمی‏کرد. میزان درد در هر فرد قبل، حین و بعد از درمان در هر دو طرف سنجیده می‏شد و از اختلاف بین قبل و بعد از درمان به عنوان معیاری برای مقایسه لیزر و پروپولیس استفاده شد.

مقایسه گسترده با سایر مطالعات قابل انجام نیست زیرا مطالعه ی کلینیکی دو سویه کور Split mouth در مورد مقایسه لیزر و پروپولیس تاکنون انجام نشده است.

Mahmud و همکاران(31) اولین مطالعات کلینیکی را در مورد پروپولیس روی درمان DH انجام دادند. در این مطالعه، پروپولیس به صورت روزانه، روزی دو بار روی دندان‏های حساس اعمال می‏شد. در نهایت مشخص شد که پروپولیس دارای اثر مثبت روی کنترل DH است. در مطالعه ما کاهش معنی‏داری در شدت DH در دندان‏های درمان شده با پروپولیس مشاهده شد و این نتیجه با نتایج حاصل از درمان لیزر مشابه بود. این خاصیت پروپولیس می‏تواند به محتوای بالای فلاونوئید آن نسبت داده شود که باعث بستن توبول‏ها می‏شود. فلاونوئیدها توانایی خنثی کردن رادیکال‏های آزاد را به وسیله اتصال به یون‏های فلزات سنگین که به عنوان تسریع کننده‏های واکنش‏های تولید رادیکال شناخته می‏شوند، دارند.(31)

در مطالعه ای که Mehta و همکاران(23) انجام دادند، از چهار ماده مختلف شامل مواد حاوی هیدروکسی آپاتایت، پتاسیم نیترات، سدیم فلوراید و رزین طبیعی (پروپولیس) برای درمان DH و مقایسه اثر آنها استفاده شد. مدت پیگیری مطالعه آنها هفت روز بود. نتایج این مطالعه نشان دهنده تفاوت زیادی بین چهار گروه درمانی بعد از هفت روز نبود، هرچند که همه این مواد باعث کاهش معنی‏دار درد شده بودند. در بین این چهار گروه، پروپولیس بهترین نتیجه را نشان داده بود و بعد از آن مواد حاوی سدیم فلوراید موثرترین ترکیب بود. Hongal و همکارانش(22) در یک مطالعه in vitro اثر GC tooth mouth و عصاره اتانولی 30 درصد پروپولیس هندی را روی قسمت سرویکال دندان‏های مولر سوم انسان با استفاده از آنالیز SEM مقایسه کردند. آنها دریافتند که هر دوی این مواد با بستن توبول‏های عاجی باعث کاهش درد در بیماران دارای DH می‏شود؛ با این تفاوت که در گروه GC tooth mouth، کریستال‏های CPP-ACP دارای بی‏نظمی‏هایی روی سطح عاج بودند و در مجرای توبول‏ها نفوذ کرده بودند در حالی که پروپولیس به صورت منظم روی سطح عاج پخش شده بود و یک لایه نازک صاف روی سطح عاج ایجاد کرده بود. بنابراین آنها نیز دریافتند که پروپولیس طبیعی می‏تواند یک گزینه مناسب و ایمن برای درمان DH باشد. مطالعات ذکر شده نشان دهنده اثر مفید پروپولیس در درمان DH است که با مطالعه ما هم راستا می‏باشد.

از محدودیت‏های این مطالعه، تجاری نبودن ژل پروپولیس جهت درمان اختصاصی DH بود که باعث می‏شد ضخامت ژل روی سطح دندان در همه بیماران کاملاً یکسان نباشد. این مطالعه دریافت که پروپولیس ماده ای موثر جهت بهبود علائم افزایش حساسیت عاجی می‏باشد. استفاده از لیزر جهت درمان DH، درمان هزینه بری است و نیاز به خرید دستگاه لیزر با قیمت بالا دارد که هزینه زیادی به دندانپزشک و بیمار تحمیل می‏کند. این درحالی است که پروپولیس قیمت بسیار پایین‏تری دارد و کار برد آن راحت است. علاوه بر این لیزر باعث ایجاد ناراحتی اندکی البته فقط در جلسه دوم شد که این ناراحتی در گروه پروپولیس وجود نداشت.

نتیجه گیری

در مطالعه حاضر، تفاوت اثر لیزر و پروپولیس در درمان DH معنی‏دار نبود و هر دوی این درمان‏ها اثر کاملاً مشخصی در کاهش درد بیماران داشت. با توجه به نتایج این مطالعه می‏توان از رزین طبیعی پروپولیس برای درمان ایمن DH بهره مند شد.

تشکر و قدردانی

مقاله برگرفته از پایان نامه به شماره 123 تخصصی از دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی یزد می باشد. بدین وسیله از معاونت محترم پژوهشی آن دانشگاه جهت تصویب و پرداخت هزینه‏های این مطالعه و نیز از استادیار بخش ترمیمی خانم دکتر امیری و همچنین آقای مهندس ابولفضل فیاجی به جهت راهنمایی‏ها و حمایت‏هایشان تقدیر و تشکر می‏گردد.

  1. Bartold P. Dentinal hypersensitivity: A review. Australian Dental Journal 2006; 51(3): 212-8.
  2. Asnaashari M, Moeini M. Effectiveness of lasers in the treatment of dentin hypersensitivity. J Laser Med Sci 2013; 4(1): 1.
  3. Rees J, Addy M. A cross‐sectional study of dentine hypersensitivity. J Clin Periodont 2002; 29(11): 997-1003.
  4. Chabanski M, Gillam D, Bulman J, Newman H. Prevalence of cervical dentine sensitivity in a population of patients referred to a specialist periodontology department. J Clin Periodont 1996; 23(11): 989-92.
  5. Orchardson R, Gillam DG. Managing dentin hypersensitivity. J Am Dent Assoc 2006; 137(7): 990-8.
  6. Ipci SD, Cakar G, Kuru B, Yilmaz S.Clinical evaluation of lasers and sodium fluoride gel in the treatment of dentine hypersensitivity. Photomed Laser Surg 2009; 27(1): 85-91.
  7. Matthews B, Vongsavan N. Interactions between neural and hydrodynamic mechanisms in dentine and pulp. Arch Oral Biol 1994; 39: 87-95.
  8. Corona S, Do Nascimento T, Catirse A, Lizarelli R, Dinelli W, Palma‐DIBB R. Clinical evaluation of low‐level laser therapy and fluoride varnish for treating cervical dentinal hypersensitivity. J Oral Rehabil 2003; 30(12): 1183-9.
  9. Cohen S, Burns R. Pathways of the Pulp. 8th ed. St. Louis: Mosby Co. 2002. P. 549.
  10. Trushkowsky RD, Oquendo A. Treatment of dentin hypersensitivity. Dent Clin North America 2011; 55(3): 599-608.
  11. Porto IC, Andrade AK, Montes MA. Diagnosis and treatment of dentinal hypersensitivity. J Oral Sci 2009; 51(3): 323-32.
  12. Lopes AO, Aranha ACC. Comparative evaluation of the effects of Nd: YAG laser and a desensitizer agent on the treatment of dentin hypersensitivity: A clinical study. Photomed Laser Surg 2013; 31(3): 132-8.
  13. Gillam D, Orchardson R. Advances in the treatment of root dentine sensitivity: Mechanisms and treatment principles. Endod Topics 2006; 13(1): 13-33.
  14. MatsumotoK, Funai H, Shirasuka T, Wakabayashi H. Effects of Nd: YAG-laser in treatment of cervical hypersensitive dentine. Jpn J Conserv Dent 1985; 28: 760-5.
  15. Liu H-C, Lin C-P, Lan W-H. Sealing depth of Nd: YAG laser on human dentinal tubules. J Endod 1997; 23(11): 691-3.
  16. Lan WH, Liu HC. Treatment of dentin hypersensitivity by Nd: YAG laser. J Clin Laser Med Surg 1996; 14(2): 89-92.
  17. Kimura Y, Wilder‐Smith P, Yonaga K, Matsumoto K. Treatment of dentine hypersensitivity by lasers: A review. J Clin Periodont 2000; 27(10): 715-21.
  18. Torwane NA, Hongal S, Goel P, Chandrashekar B, Jain M, Saxena E. A clinical efficacy of 30% ethenolic extract of Indian propolis and Recaldent™ in management of dentinal hypersensitivity: A comparative randomized clinical trial. Europ J Dent 2013; 7(4): 461.
  19. Park Yk, Hyun Koo M, Ikegaki M, Cury J, Rosalen P. Effects of propolis on Streptococcus mutans, Actinomyces naeslundii and Staphylococcus aureus. Revista de Microbiologia 1998; 29(2): 143-8.
  20. Bretz WA, Chiego D, Marcucci M, Cunha I, Custódio A, Schneider L. Preliminary report on the effects of propolis on wound healing in the dental pulp. Zeitschrift für Naturforschung C 1998; 53(11-12): 1045-8. (Germany)
  21. Simone-Finstrom M, Spivak M. Propolis and bee health: the natural history and significance of resin use by honey bees. Apidologie 2010; 41(3): 295-311
  22. Hongal S, Torwane NA, Goel P, Chandrashekar B. The effect of 30% ethanolic extract of Indian propolis on replica of human dentin compared against commercially available desensitizing agent: A methodological SEM study in vitro. Pharmacognos Research 2014; 6(2): 113.
  23. Mehta P, Vimala N, Mandke L. An insight into dentin desensitizing agents-In vivo study. Indian J Dent Res 2013; 24(5): 571.
  24. Sales-Peres SHDC, Carvalho FND, Marsicano JA, Mattos MC, Pereira JC, Forim MR, et al. Effect of propolis gel on the in vitro reduction of dentin permeability. J App Oral Sci 2011; 19(4): 318-23.
  25. Ciaramicoli MT, Carvalho RC, Eduardo CP. Treatment of cervical dentin hypersensitivity using neodymium: yttrium–aluminum–garnet laser. Clinical evaluation. Lasers Surg Med 2003; 33(5): 358-62.
  26. Oyama T, Matsumoto K. A clinical and morphological study of cervical hypersensitivity. J Endod 1991; 17(10): 500-2.
  27. Kantola S. Laser-induced effects on tooth structure VII. X-ray diffraction study of dentine exposed to a CO2 laser. Acta Odontologica Scandinavica 1973; 31(6): 381-6.
  28. Gholami GA, Fekrazad R, Esmaiel-Nejad A, Kalhori KA. An evaluation of the occluding effects of Er; Cr: YSGG, Nd: YAG, CO2 and diode lasers on dentinal tubules: A scanning electron microscope in vitro study. Photomed Laser Surg 2011; 29(2): 115-21.
  29. Sgolastra F, Petrucci A, Severino M, Gatto R, Monaco A. Lasers for the treatment of dentin hypersensitivity: A meta-analysis. J Dent Res 2013; 92(6): 492-9.
  30. Davari A, Ataei E, Assarzadeh H. Dentin hypersensitivity: Etiology, diagnosis and treatment; A literature re-view. J Dent Shiraz Univ Med Sci 2013; 14(3): 136-45.
  31. Mahmoud A, Almas K, Dahlan A. The effect of propolis on dentinal hypersensitivity and level of satisfaction among patients from a university hospital Riyadh, Saudi Arabia. Indian J Dent Res 1998; 10(4): 130-7.