تاثیر نوشیدنی های رایج در کودکان بر روی ثبات رنگ کامپوزیت های میکروهیبرید و نانوهیبرید

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه دندانپزشکی کودکان، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان

2 استادیار گروه دندانپزشکی ترمیمی و زیبایی، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان

3 دندانپزشک

4 دستیار تخصصی گروه دندانپزشکی کودکان، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان

چکیده

مقدمه:با وجود پیشرفت‏های زیاد در ساخت کامپوزیت‏های دندانی، ثبات رنگ آنها هنوز هم یک مشکل اساسی محسوب می‏گردد. به خصوص این که در دندانپزشکی کودکان غیر از مشکلات مربوط به زیبایی و تحمیل هزینه اضافی، مسئله ویزیت‏های مکرر اطفال به دلیل مشکلات کنترل رفتاری آن‏ها، اهمیت بسیار دارد. هدف از انجام این مطالعه ارزیابی تأثیر نوشیدنی‏های رایج کودکان روی ثبات رنگ دو نوع کامپوزیت میکروهیبرید و نانوهیبرید بود.
مواد و روش‏ها:در این مطالعه تجربی، ٨٠ نمونه دیسکی شکل با ضخامت 2 و قطر 10 میلی‏متر از دو کامپوزیت میکروهیبرید (Point4 (Kerr و نانوهیبرید (Herculite XRV Ultra (Kerr تهیه شد (دو گروه ٤٠ تایی). سپس نمونه‏های هر گروه به ٥ زیرگروه ٨ تایی تقسیم شده و به مدت 10 روز روزانه 4 ساعت در 5 محلول آب پرتقال، آب انگور قرمز، نوشابه زرد، شیرکاکائو و آب مقطر (گروه کنترل) غوطه‏ور شدند. رنگ نمونه‏ها با یک اسپکتروفوتومتر انعکاسی با استفاده از فضای رنگ CIE lab، در ابتدای کار و بعد از رنگ پذیری اندازه گیری شد. نتایج توسط آزمون Way-ANOVA2 مورد ارزیابی قرار گرفت.
یافته‏ها:آزمون آنالیز واریانس دوطرفه (2-Way ANOVA) نشان داد که تفاوت آماری معنی‏داری بین دو نوع کامپوزیت میکروهیبرید (P4) و نانوهیبرید (HCU) از لحاظ میزان رنگ‏پذیری در محیط‏های رنگی مذکور وجود نداشت (29/0=P و 13/1=F). به علاوه با استفاده از آزمون واریانس دوطرفه مشخص گردید که نوع نوشیدنی (نوع محیط‏های رنگی) تأثیر قابل توجهی بر میزان رنگ‏پذیری مواد داشت (001/0>P و 73/10=F).
نتیجه‏گیری:با توجه به نتایج مطالعه حاضر به نظر نمی‏رسد که نانوکامپوزیت‏های جدید مزیت چندانی در مقایسه با میکروهیبریدها در زمینه مقاومت به رنگ‏پذیری داشته باشند. به علاوه با توجه به نتایج حاصل، مصرف نوشیدنی‏های رنگی به ویژه آب انگور و شیرکاکائو در چند روز اوّل پس از ترمیم کامپوزیت توصیه نمی‏شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Effect of Common Drinks in Children on the Color Stability of Microhybrid and Nanohybridd Composites

نویسندگان [English]

  • Romina Mazaheri 1
  • MohammadReza Malekipour 2
  • Hesameddin Seddighi 3
  • Hajar Sekhavati 4
1 Assistant Professor, Dept of Pediatrics Dentistry, School of Dentistry, Islamic Azad University Khorasgan Branch, Isfahan, Iran
2 Assistant Professor, Dept of Restorative Dentistry, School of Dentistry, Islamic Azad University Khorasgan Branch, Isfahan, Iran
3 Dentist
4 Postgraduate Student of Pediatric Dentistry, School of Dentistry, Islamic Azad University Khorasgan Branch, Isfahan, Iran
چکیده [English]

Introduction: In spite of numerous developments in resin composites products, their color stability is still a major problem particularly in pediatric dentistry, since frequent visits of children is of great importantance due to their behavior management, regardless of the problems pertaining to aesthetic and additional expenses. The purpose of this study was to evaluate the effect of common children drinks on the color stability of nanohybrid and microhybrid resin composites.
Materials & Methods: In this experimental study, 80 disk samples (with diameter of 10 mm and depth of 2 mm) of microhybrid (point4 Kerr) and nanohybrid (Herculite XRV Ultra Kerr) resin composites were prepared. (categorized in 2 groups of 40).Then the samples of each group were divided into five subgroups of eight and were immersed in five different solutions (orange juice, red grape juice, fanta coke, chocolate milk) and distilled water as the  control group for 4 hours daily for a period of 10 days. The color of samples was measured by a spectrophotometer at the beginning of the study and after staining using CIE lab system. The data were analysed by 2-Way ANOVA test.
Results: 2-Way ANOVA showed that there was no significant statistical difference between the microhybrid (P4) and nanohybrid (HCU) resin composites with respect to the degree of staining in the mentioned solutions (P=0.29). Moreover 2-way ANOVA showed that type of the drink has a significant effect on the degree of staining of materials (P< 0.001).
Conclusions: It doesn’t seem that the new nanocomposites have any considerable advantage to microhybrid resin composites regarding staining. Also regarding these results, colored drinks especially red grape juice and chocolate milk are not recommended in the first days after composite filling.

کلیدواژه‌ها [English]

  • resin composite
  • color stability
  • spectrophotometer
  • children drinks

مقدمه

در دهه‏های اخیر کامپوزیت رزین‏ها به علت داشتن استحکام کافی، زیبایی عالی اولیه، صرف هزینه کمتر نسبت به سرامیک‏ها و قابلیت اتصال به دندان، به ماده ترمیمی انتخابی بسیاری از دندانپزشکان تبدیل گشته است که در بین بیماران نیز از مقبولیت ویژه‏ای برخوردار می‏باشد.(1) کامپوزیت رزین‏ها از چهار قسمت اصلی تشکیل شده‏اند که شامل ماتریکس پلی‏مری آلی، ذرات فیلر غیرآلی، کوپلینگ اجنت و سیستم آغازگر- تسریع‏کننده می‏باشد.(2) روش‏های مختلفی جهت طبقه‏بندی کامپوزیت‏ها ارائه شده است که یکی از آنها، براساس سایز و شکل ذرات فیلر و چگونگی توزیع آن‏ها می‏باشد.(3) بر این اساس سه گروه از کامپوزیت‏ها که امروزه با شیوع بیشتری مورد مصرف قرار می‏گیرند شامل کامپوزیت‏های میکروفیل، میکروهیبرید و نانوکامپوزیت‏ها می‏باشند.(4)

موفقیت مواد ترمیمی رزین کامپوزیت تا حد زیادی به ثبات رنگ آن‏ها بستگی دارد؛ به طوری که تغییر رنگ یکی از شایع‏ترین علل تعویض‏های مکرر ترمیم‏های کامپوزیتی به شمار می‏رود.(2) تغییر رنگ کامپوزیت رزین‏ها می‏تواند به دلیل عوامل داخلی یا خارجی ایجاد شده باشد. عوامل داخلی شامل تغییر رنگ خود ماده مانند تغییر در ماتریکس رزینی و حدفاصل ماتریکس و فیلر است.(5) عوامل خارجی تغییر رنگ شامل رنگ‏پذیری از طریق جذب داخلی و خارجی رنگدانه‏هاست که در نتیجه آلودگی سطوح خارجی ایجاد می‏شوند. میزان تغییر رنگ به بهداشت دهان، استعمال دخانیات و مصرف مواد خوراکی و نوشیدنی‏های مختلف بستگی دارد.(6) پیشرفت‏های اخیر در ساخت کامپوزیت رزین‏ها همچون افزایش محتوای فیلر، کاهش قطر ذرات فیلر و افزایش خواص هیدروفوبیک ممکن است در مقاوم ساختن این مواد به تغییر رنگ موثر باشد، با این حال هنوز هم ثبات رنگ کامپوزیت‏ها یک مشکل عمده محسوب می‏شود.(5) به کارگیری نانوتکنولوژی در تولید ذرات فیلر منجر به تولید نانوکامپوزیت‏ها گشته که حاوی ذرات نانو با اندازه 25 نانومتر و ریزدانه‏هایی با قطر متوسط 75 نانومتر می‏باشد. به نظر می‏رسد مقاومت این کامپوزیت‏های جدید در مقابل تغییر رنگ در اثر عوامل محیطی بیشتر از کامپوزیت‏های میکروهیبرید باشد.(7)

در حال حاضر اطلاعات بسیار کمی راجع به تاثیر نوشیدنی‏های رایج کودکان و نوجوانان روی مواد ترمیمی همرنگ در دسترس است. به خصوص این که در دندانپزشکی کودکان غیر از مشکلات مربوط به زیبایی و تحمیل هزینه اضافی، مسئله ویزیت‏های مکرر اطفال به دلیل مشکلات کنترل رفتاری آن‏ها، اهمیت بسیار دارد. در سال‏های اخیر مصرف نوشابه‏های گازدار نظیر کولا و فانتا مخصوصاً در بین نوجوانان افزایش یافته است. نوشیدنی‏های دیگری که اغلب توسط کودکان مصرف می‏شوند، انواع آب میوه‏ها و همچنین شیر در ترکیب با طعم دهنده‏هایی نظیر کاکائو، موز و توت فرنگی می‏باشد.(8) مطالعات گوناگونی نقش نوشیدنی‏های رایج در بالغین همچون چای، قهوه و کولا را در تغییر رنگ مواد ترمیمی ارزیابی کرده‏اند. در مطالعه‏ای که توسط طباطبایی و همکاران(7) انجام شد ثبات رنگ دو نانوکامپوزیت  (Tetric Evoceram, Filtek Supreme) و دو کامپوزیت میکروهیبرید (Tetric ceram ,Filtek Z250) در محلول‏های چای، کوکا، قهوه و بزاق مصنوعی مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که چای و قهوه تغییر رنگ غیرقابل قبولی را در تمامی این کامپوزیت‏ها ایجاد می‏کند در حالی که بزاق مصنوعی و کوکا از نظر کلینیکی تغییر رنگ محسوسی را باعث نمی‏شود. در مطالعه Topcu و همکاران(6) که ثبات رنگ چهار نوع کامپوزیت رزین مختلف در هشت محلول متفاوت بررسی شد، بزاق مصنوعی کمترین و شراب قرمز بیشترین میزان تغییر رنگ را در این کامپوزیت‏ها ایجاد کرد. همچنین کامپوزیت Filtek Supreme و Filtek Z250 به ترتیب بیشترین و کمترین میزان ثبات رنگ را نشان دادند. Kheraifو همکاران در مطالعه‏ای ثبات رنگ نانوکامپوزیت‏ها و کامپوزیت‏های میکروهیبرید را در سه محلول چای، قهوه و کولا بررسی کردند. نتایج نشان داد که ثبات رنگ نانوکامپوزیت‏ها به طور قابل ملاحظه‏ای از کامپوزیت‏های میکروهیبرید بیشتر بود.(9)

از آنجا که تاکنون تحقیقات بسیار کمی در مورد تغییر رنگ کامپوزیت‏ها توسط نوشیدنی‏های مصرفی رایج در کودکان انجام شده است، هدف از این مطالعه ارزیابی تاثیر نوشیدنی‏های رایج مورد استفاده توسط کودکان کشورمان یعنی نوشابه زرد فانتا، آب انگور قرمز، آب پرتقال و شیرکاکائو روی ثبات رنگ کامپوزیت‏های میکروهیبرید (Point4) و نانو هیبرید (Herculite XRV Ultra) بود. به علاوه معیار دیگر انتخاب این نوشیدنی‏ها، داشتن طیف‏های رنگی متفاوت (آبی و بنفش در آب انگور، زرد و نارنجی در فانتا و آب پرتقال و قهوه‏ای در شیرکاکائو) بود.

مواد و روش‏ها

تحقیق حاضر از نوع مداخله‏ای تجربی به صورت آزمایشگاهی بود. در ابتدا مولدهای سیلندریک به ضخامت 2 میلی‏متر و قطر 10 میلی‏متر بر روی صفحات فشرده تیکسون (مقوای فشرده) که در صنعت واشرسازی استفاده می‏گردد، تهیه گردید. دو نوع کامپوزیت Point4 (P4) و Herculite XRV Ultra(HCU) در این مطالعه استفاده شد که ویژگی‏های این کامپوزیت‏ها در جدول 1 ذکر شده است. رنگ A2 برای هر دو نوع کامپوزیت انتخاب گردید. 40 نمونه دیسک مانند برای هر ماده با استفاده از مولدهای فوق به صورت یکسان و استاندارد تهیه شد. در هنگام تهیه نمونه‏ها به منظور جلوگیری از تشکیل لایه غیرپلیمریزه و همچنین ایجاد سطحی صاف در نمونه‏ها از دو بلوک شیشه‏ای زیر و روی مولد استفاده شد. بدین ترتیب که مولد روی یک بلوک شیشه‏ای قرار داده شد سپس با استفاده از قلم کامپوزیت تکه‏های کوچک کامپوزیت داخل مولد قرار گرفت و با کندانسور از یک طرف شروع به پک کردن کامپوزیت کرده تا از ایجاد حباب در توده کامپوزیت جلوگیری شود.

بعد از اینکه مولد به میزان کافی از کامپوزیت پر شد، بلوک شیشه‏ای دیگری روی آن گذاشته شد. سپس برای اطمینان از حذف کامل حباب‏ها و اطمینان از یکنواختی نمونه‏ها، مولد کامپوزیتی به مدت 3 دقیقه به وسیله یک وزنه 5 کیلوگرمی تحت فشار قرار گرفت. پس از آن، نمونه‏ها به مدت 60 ثانیه از هر سمت (در مجموع 120 ثانیه) به صورت هم‏پوشان به وسیله یک دستگاه لایت‏کیور  (FB-A3 LED-China Fibob) با شدت 550 میلی‏وات بر سانتی‏مترمربع پخته شدند. شدت دستگاه به کمک رادیومتر به طور دوره‏ای بررسی می‏شد.

سطح رویی کامپوزیت که می‏بایست توسط اسپکتروفوتومتر تعیین رنگ گردد، با استفاده از علامتی که توسط فرز فیشور الماسی روی سطح زیرین گذاشته شد، متمایز گردید. سپس اضافات کامپوزیت کیور شده، از نمونه‏ها جدا شد. در مرحلۀ بعد سطح نمونه‏های تهیه شده جهت به دست آوردن سطوح یکسان و حذف هرگونه آلودگی احتمالی توسط دیسک‏های کاغذی سیلیکون کار باید (soflex-3M ESPE-ultra thin/USA) تا میزان  grit 1000 پالیش گردید. انتظار می‌رفت که با انجام پالیش، شرایطی نزدیک به شرایط کلینیکی ترمیم‏های کامپوزیتی در نمونه‏ها ایجاد شود و تغییر رنگ ناشی از خشونت سطحی نمونه‏ها به حداقل برسد و در نتیجه تغییر رنگ محاسبه شده در انتهای کار وابسته به خواص ذاتی کامپوزیت‏ها باشد. جهت حصول اطمینان از یکنواختی سطوح، تمامی مراحل اتمام و پرداخت توسط یک تکنسین و با اعمال فشار یکنواخت و تعداد حرکات یکسان انجام گرفت. ضخامت نهایی دیسک‏ها پس از اتمام پلیمریزاسیون و پرداخت و خارج ساختن نمونه‏ها از درون مولد، 2 میلی‏متر بود. جهت سنجش یکنواختی ضخامت در تمام دیسک‏ها و در تمام نواحی نمونه از کولیس استفاده شد.


جدول 1 : مشخصات کامپوزیت‏های مصرفی مورد مطالعه

Shade

شرکت سازنده

تاریخ انقضاء

شماره محصول

ترکیب

نوع کامپوزیت

A2

Kerr Italy

2014-04

34003

Filler: Three fillers – Prepolymerized filler (PPF) Sillica nanofillers (20 -50 nm) and Barium glass(0.4 microns)

Resin: Bis – GMA, TEGDMA

Loading:78%

HCU

A2

Kerr Italy

2014-02

29877

Filler: Barium glass and silica

Average particle size 0.4 microns

Resin: BisGMA,TEGDMA ,Bis-EMA

Loading: 77%

P4


بعد از انجام این مراحل، تمامی نمونه‏های آماده شده به مدت 48 ساعت در آب مقطر نگهداری شدند که این کار به منظور جذب اولیه آب، تکمیل پلی‏مریزاسیون و نزدیکی به شرایط محیط دهان صورت گرفت.

بعد از آماده‏سازی نمونه‏ها و انتقال به آب مقطر، در ابتدا شاخص‏های مربوط به رنگ نمونه‏ها توسط اسپکتروفوتومترانعکاسی (Spectraflash600-data color international (USA) اندازه‏گیری شد. محل قرارگیری نمونه‏ها، روزنه‏ای به قطر 7 میلی‏متر بود که نمونه‏ها می‏بایست دقیقاً در وسط روزنه قرار می‏گرفتند و تعیین رنگ می‏شدند. به وسیله این دستگاه، رنگ نمونه‏های مورد مطالعه در سیستم CIE و در سه پارامترL*  (روشنایی)، a* (قرمزی-سبزی) و b* (آبی-زردی) به عنوان رکورد اولیه ثبت شد (لازم به توضیح است دستگاه قبل از هر بار اندازه گیری نمونه‏ها کالیبره می‏گردید). سپس نمونه‏های هر نوع کامپوزیت به صورت تصادفی به 5 زیرگروه 8 تایی تقسیم شده و درون لوله‏های پلاستیکی کدگذاری شده قرار گرفتند. 4 زیرگروه از هر نوع کامپوزیت به مدت 10 روز، روزانه 4 ساعت (در مجموع 40 ساعت) درون آب انگور (سن ایچ)، آب پرتقال (سن ایچ)، شیرکاکائو (دامداران) و نوشابه زرد فانتا (درون یخچال با دمای 4 درجه سانتیگراد) و 20 ساعت درون آب مقطر 37 درجه (درون انکوباتور)، به طوری که سطح علامت‏گذاری شده دیسک‏ها با کف ظرف در تماس باشد، غوطه‏ور شدند. قبل از غوطه‏وری نیز pH نوشیدنی‏ها اندازه‏گیری گردید. زیرگروه پنجم نیز به مدت 10 روز در آب مقطر 37 درجه قرار گرفت.

برای حداکثر مشابه سازی حالت کلینیکی، نوشیدنی‏ها در دمای معمول مصرفی خود که در این مطالعه 4 درجه سانتیگراد در نظر گرفته شده بود، استفاده شدند. همچنین به منظور جلوگیری از تداخلات احتمالی، نوشیدنی‏ها هر روز تعویض می‏شدند. به علاوه نمونه‏ها هر بار پس از خارج شدن از محلول‏ها با آب مقطر به مدت 30 ثانیه شسته شده و به وسیله یک مسواک نرم به آرامی تمیز شدند تا هرگونه دبری که به آنها چسبیده، پاک شود.

در پایان روز دهم، نمونه‏ها جهت اندازه‏گیری رنگ بعد از مرحله رنگ‏پذیری، مجدداً به دستگاه اسپکتروفوتومتر منتقل شدند و پارامترهای مختلف مجدداً برای آنها اندازه‏گیری شد. میزان تغییر رنگ کلی نمونه‏ها () مطابق فرمول زیر محاسبه شد:

 

 


در نهایت جهت بررسی تاثیر نوع نوشیدنی و نوع کامپوزیت در درجه رنگ‏پذیری از آزمون آنالیز واریانس دو طرفه (2-Way ANOVA) و آزمون تعقیبی ال-اس-دی (LSD) استفاده گردید. تجزیه و تحلیل داده‏های آماری این مطالعه نیز توسط نرم‏افزار آماری SPSS با ویرایش 20 انجام شد.

یافته‏ها

با استفاده از آزمون t مستقل مشخص گردید که بین میانگین مقادیر a (89/0P=b (90/0P=) و L (93/0P=) دو نوع کامپوزیت، درست قبل از قرارگیری در محیط‏های رنگی اختلاف آماری معنی‏داری وجود نداشت و نمونه‏ها قبل از قرارگیری در محیط‏های رنگی، رنگ مشابهی داشتند.

آزمون آنالیز واریانس دوعاملی نشان داد که تفاوت آماری معنی‏داری بین دو نوع کامپوزیت میکروهیبرید (P4) و نانوهیبرید (HCU) از لحاظ میزان رنگ‏پذیری در محیط‏های رنگی مذکور وجود نداشت (29/0=P و 13/1F=). به عبارت دیگر نوع کامپوزیت بر میزان رنگ‏پذیری مؤثر نبوده است. هرچند رنگ‏پذیری در کامپوزیتی HCU بیشتر دیده شد.

به علاوه با استفاده از آزمون آنالیز واریانس دوعاملی مشخص گردید که نوع نوشیدنی (نوع محیط‏های رنگی) تأثیر قابل توجهی بر میزان رنگ‏پذیری مواد داشت (001/0>P و 73/10F=). ضمناً نتایج حاصل از همین آزمون نشان داد که اثر متقابل نوع کامپوزیت و نوع نوشیدنی معنی‏دار نبود (62/0=P و 66/0=F). جدول 2 میانگین مقدار تغییر رنگ را به تفکیک نوع کامپوزیت و نوع محیط‏های رنگی نشان می‏دهد. ضمناً برای مقایسه دو به دوی نوشیدنی‏ها از آزمون تعقیبی ال-اس-دی (LSD) استفاده گردید. جدول 3 نتایج حاصل از مقایسه دو‏به‏دوی نوشیدنی‏ها را در ایجاد تغییر رنگ کامپوزیت‏ها نشان می‏دهد.

با توجه به داده‏های موجود در جدول‏های 2 و 3 مشخص گردید که میزان رنگ‏پذیری کامپوزیت‏های مورد بررسی از آب انگور قرمز و شیرکاکائو چشمگیر و بیشتر از سایر نوشیدنی‏ها بود. به علاوه میزان رنگ‏پذیری کامپوزیت‏ها از شیرکاکائو به طور معنی‏داری کمتر از آب انگور و بیشتر از بقیه نوشیدنی‏ها بود. به علاوه داده‏های موجود در جدول3 بیانگر آن هستند که تفاوت رنگ‏دهی آب پرتقال و نوشابه و کنترل (آب مقطر) با شیرکاکائو و آب انگور معنی‏دار بوده (05/0>P) ولی تفاوت بین این سه وجود ندارد (05/0<P).

نمودار 1 مقایسه رنگ‏پذیری کامپوزیت‏های P4 و HCU را در محیط‏های رنگی مورد استفاده در این مطالعه نشان می‏دهد.

در تحقیق حاضر pH شیرکاکائو برابر 7/6، pH آب انگور برابر 2/3، pH آب پرتقال برابر 4/3 و pH  نوشابه فانتا برابر 5/2 بود.


جدول 2 : میانگین مقدار تغییر رنگ به تفکیک نوع کامپوزیت و نوشیدنی

نوع نوشیدنی

کامپوزیت P4

کامپوزیت HCU

کل

انحراف معیار±میانگین

انحراف معیار±میانگین

انحراف معیار±میانگین

آب پرتقال

80/0±127/1

175/1±712/1

02/1±41/1

آب انگور

86/0±988/3

86/1±837/3

40/1±91/3

شیرکاکائو

36/1±053/2

94/2±334/3

30/2±63/2

نوشابه

41/0±316/1

5/0±065/1

46/0±19/1

گروه کنترل (آب مقطر)

34/0±886/0

531/1±332/1

07/1±10/1

کل

41/1±95/1

05/2±30/2

75/1±13/2

 

 

جدول 3 : نتایج حاصل از مقایسه دو به دوی نوشیدنی‏ها در ایجاد تغییر رنگ

نوشیدنی‏ها

تفاوت ΔE

P.value

آب پرتقال و آب انگور

493/2-

001/0 >

شیرکاکائو و آب انگور

274/1-

01/0

نوشابه و آب انگور

722/2 -

001/0 >

کنترل و آب انگور

803/2-

001/0 >

آب پرتقال و شیرکاکائو

219/1-

02/0

نوشابه و شیرکاکائو

448/1-

006/0

کنترل و شیرکاکائو

530/1-

01/0

نوشابه و آب پرتقال

229/0-

65/0

کنترل و آب پرتقال

310/0-

59/0

کنترل و نوشابه

082/0-

89/0


 

نمودار 1 : مقایسه رنگ‏پذیری کامپوزیت‏های P4 و HCU در محیط‏های رنگی مختلف

 

بحث

ثبات رنگ طولانی مدت مواد ترمیمی همرنگ دندان نه تنها از جنبه زیبایی، بلکه از لحاظ کاهش هزینه‏های اضافی درمان که مربوط به تعویض مکرر ترمیم دندان‏ها است، حائز اهمیت می‏باشد. در دندانپزشکی کودکان علاوه بر موارد فوق، ثبات رنگ مواد ترمیمی به دلیل کاهش تعداد جلسات درمانی که برای تعویض ترمیم مورد نیاز بوده و ممکن است منجر به مشکلات کنترل رفتاری و افزایش اضطراب دندانپزشکی در کودکان شود، از اهمیت خاص و ویژه‏ای برخوردار است.

کامپوزیت‏ها، دارای خواص ویژه‏ای از جمله زیبایی، توانایی اتصال به بافت دندان، افزایش استحکام بافت‏های باقیمانده دندان، عایق حرارتی مناسب هستند و به همین دلیل نسبت به سایر مواد ترمیمی در اولویت اول انتخاب می‏باشند. البته کامپوزیت‏ها دارای معایبی مانند انقباض ناشی از پلی‏مریزاسیون، سایش و از دست رفتن سطح ماده در اثر تماس، حلالیت در طول زمان در مایعات دهانی و تغییر رنگ تحت شرایط رنگی مختلف هستند که این خصوصیات می‏تواند دوام کلینیکی آنها را تحت تأثیر قرار دهد.(3)

از عوامل مؤثر در تغییر رنگ کامپوزیت‏ها می‏توان به جذب آب، خواص سطحی، سایش، ساختار پلی‏مریک و فیلری آن، میزان پلی‏مریزاسیون و ... اشاره نمود. از آن جا که مصرف انواع آب میوه‏ها، نوشابه و سایر محلول‏های رنگی در کودکان امری رایج می‏باشد و از طرفی بسیاری از کودکان به دلیل پوسیدگی و یا ترومای وارده به دندان‏های قدامی دارای ترمیم‏های کامپوزیتی هستند، لذا این تحقیق به تغییر رنگ ناشی از جذب آب در محیط‏های رنگی مختلف اختصاص داده شده است. به علاوه در این تحقیق دو نوع کامپوزیت مختلف، از نظر سایز و محتوای فیلری، مورد بررسی قرار گرفته است.

در این مطالعه سعی گردید تا عوامل مختلف دیگری که می‏تواند رنگ‏پذیری نمونه‏ها را طی فرآیند پلی‏مریزاسیون، پرداخت و در طول مدت نگهداری متاثر سازد، به حداقل رسانده شود. یکی از مشکلاتی که در زمان کاربرد کامپوزیت‏ها ممکن است با آن مواجه گردیم عدم پلی‏مریزاسیون کامل آن‏ها است که علت آن شدت نور ناکافی و مدّت زمان ناکافی تابش نور می‏باشد. کامپوزیت‏هایی که کامل پلی‏مریزه نشده‏اند، جذب آب و حلالیت بیشتری داشته که این امر در کلینیک به صورت عدم ثبات رنگی زودرس آشکار می‏شود.(3) در تحقیق حاضر زمان پلی‏مریزاسیون در تمامی نمونه‏ها یکسان و کافی بود. همچنین در ابتدای تحقیق شدت نور دستگاه لایت کیور اندازه گیری شد و پس از تهیه هر 10 نمونه نیز مجدداً کالیبره گردید.

از طرفی زمانی که سطح کامپوزیت در مقابل نوار سلولوئیدی شفاف کیور شود و متعاقب آن پرداخت انجام نگیرد، یک سطح غنی از رزین شکل می‏گیرد که به علت خواص فیزیکی پایین، لایه سطحی دچار تغییر رنگ بیشتری نسبت به سطوح پرداخت شده می‏گردد؛ لیکن یک سطح پرداخت شده سبب ایجاد یک سطح غنی از فیلر گشته که احتمالاً مقادیر نوپ‏هاردنس بالاتری داشته و کمتر مستعد حلالیت شیمیایی است.(11و10) بنابراین در تحقیق حاضر برای اجتناب از وارد شدن چنین متغیرهایی و این که ترمیم‏ها معمولاً در شرایط کلینیکی تحت عملیات اتمام و پرداخت قرار می‏گیرند، تمامی نمونه‏ها توسط یک تکنسین ماهر و با روش پرداخت استاندارد شده‏ای به طور یکسان پرداخت گردید.

هنگام مجاورت کامپوزیت با مایعات، قسمت اعظم جذب آب توسط ماتریکس پلی‏مری آلی در 4 روز اول و بیشترین میزان جذب آب در طی هفته اول رخ می‏دهد.(3) این امر باعث انحلال رزین، سایش و تغییر رنگ شده و میزان کارآیی و بهره وری ماده ترمیمی کاهش می‏یابد.(12) از طرف دیگر هر چه محتوای فیلری ماده کمتر باشد، نسبت ماتریکس پلی‏مری افزایش یافته، جذب آب بیشتری صورت می‏گیرد. همچنین هر چه ذرات فیلر موجود در کامپوزیت ریزتر باشد، نسبت حجمی ماتریکس پلی‏مری افزایش یافته و جذب آب بیشتری رخ می‏دهد و در نهایت پتانسیل تغییر رنگ و در نتیجه جذب سطحی مایعات افزایش می‏یابد.

در واقع تغییر رنگ داخلی کامپوزیت‏ها می‏تواند به علت تغییر رنگ در ساختار ماتریکس پلی‏مری به تنهایی (اکسیداسیون یا هیدرولیز آن) و یا تغییر در اینترفیس ماتریکس و فیلر باشد.(14و13) محل اتصال رزین- فیلر یکی از ضعیف‏ترین نقاط ماده کامپوزیت است که حساسیت بالایی به جذب آب دارد. جذب آب در این ناحیه می‏تواند منجر به ترک‏های ریز در درزهای حدفاصل فیلر- ماتریکس شود که مسیرهایی برای نفوذ رنگ‏ها می‏باشند. بنابراین کیفیت و ثبات سایلن نیز در به حداقل رساندن تخریب باند بین فیلر و پلی‏مر و مقدار جذب آب دارای اهمیت است.(15و7) تغییر رنگ خارجی کامپوزیت‏ها نیز می‏تواند به دنبال جذب سطحی و یا عمقی رنگدانه‏ها به علت آلودگی با منابع رنگی خارجی اتفاق بیفتد.(16) بدین ترتیب کامپوزیت‏ها از جمله موادی هستند که به دلیل واکنش‏ها و مکانیسم‏های داخلی و نیز آلودگی‏های خارجی مستعد تغییر رنگ داخلی یا خارجی می‏باشند.(16) در تحقیقات بسیاری رنگ‏پذیری کامپوزیت‏ها از نوشیدنی‏های با مصرف رایج در بالغین نظیر چای، قهوه، کولا، شراب و ... ذکر شده است.(18و17)

از آن جا که رنگ، یک پدیده فیزیکی روانی است که هم بین افراد مختلف و هم در یک فرد در زمان‏های مختلف تفاوت می‏کند و اندازه‏گیری با وسیله دقیق، خطاهای سابژکتیو ارزیابی رنگ را دفع می‏کند، در این مطالعه اندازه‏گیری رنگ با استفاده از یک اسپکتروفوتومتر انعکاسی انجام شد که دقت آن در مطالعات مختلف تأیید شده است.(20و19و7) هم چنین از سیستم رنگی CIE Lab برای بیان رنگ و تغییرات رنگ نسبی تمام نمونه‏ها استفاده شد.(17) داده‏های بدست آمده از دستگاه اسپکتروفوتومتر، شاخص‏های L*, a*, b* بودند که در تحقیق حاضر میزان تغییر رنگ حاصل از این سه شاخص (ΔE) که در واقع همان تغییر رنگ کلی نمونه‏ها در یک دوره زمانی غوطه‏ور‏سازی است، محاسبه گردید.

در مطالعات زیادی مقادیر 3/3<ΔE از نظر کلینیکی غیر قابل قبول و محسوس در نظر گرفته می‏شود.(22-19) در واقع در این مطالعات عدد 3/3 حد فوقانی قابل قبول در ارزیابی‏های بصری رنگ در دندانپزشکی در نظر گرفته شده است. البته Seghi و همکاران(23) بیان داشتند که اگر ΔE بیشتر از 2 باشد، در صددرصد موارد از نظر بصری قابل تشخیص است. در تحقیق حاضر از نوشیدنی‏های رنگی رایج مورد استفاده توسط کودکان یعنی شیرکاکائو (طیف قهوه‏ای)، آب انگور قرمز (طیف آبی و بنفش)، آب پرتقال و نوشابه زرد فانتا (طیف نارنجی و زرد) و آب مقطر (کنترل) استفاده گردید و به دلیل آن که بیشترین میزان جذب آب در طی هفت تا 10 روز اوّل اتفاق می‏افتد، دوره زمانی تعیین رنگ نمونه‏ها 10 روز پس از قرارگیری آنها در محلول‏های فوق تعیین گردید.(16) هر دو نوع کامپوزیت مورد مطالعه، در محلول‏های شیرکاکائو و آب انگور قرمز تغییر رنگ غیر قابل قبول (3/3<ΔE و در یک مورد 053/2=ΔE) داشتند که از لحاظ بصری محسوس بود. تغییر رنگ کامپوزیت در این محلول‏ها همان طور که قبلاً ذکر گردید می‏تواند به دلیل تغییر رنگ داخلی کامپوزیت، (تغییر در ساختار ماتریکس پلی‏مری و یا تغییر در اینترفیس ماتریکس- رزین) و نیز به سبب تغییر رنگ خارجی کامپوزیت به دنبال جذب سطحی باشد. Ertas و همکاران(24) نیز اظهار کرد که خواص فیزیکی- شیمیایی مونومرها در ماتریکس رزینی، جذب سطحی مواد غذایی رنگی را تحت تأثیر قرار می‏دهد. در واقع آغازگرها و مونومرهای واکنش نکرده، دارای گروه‏های هیدروفیلیکی بوده که برداشت مولکول‏های هیدروفیل موادرنگی را تسهیل می‏کند.

در این تحقیق میزان رنگ‏پذیری کامپوزیت‏ها از آب انگور قرمز و شیرکاکائو چشمگیر و بیشتر از آب پرتقال و نوشابه فانتا بود. به علاوه میزان رنگ‏پذیری نمونه‏ها از شیرکاکائو به طور معنی‏داری کمتر از آب انگور بود. تفاوت در میزان رنگ‏پذیری کامپوزیت‏ها از محلول‏های رنگی فوق را می‏توان به تفاوت در ساختار فیزیکی و شیمیایی، هیو و نیز اندازه ذرات رنگریزه موجود در محلول‏های رنگی فوق و در نتیجه تفاوت در پتانسیل نفوذپذیری این رنگریزه‏ها به درون ماده دانست. به علاوه میزان رنگ‏پذیری هر دو کامپوزیت توسط نوشابه زرد فانتا و آب پرتقال، کم بود و تفاوت معنی‏داری بین این دو محلول رنگی وجود نداشت. علت می‏تواند وجود رنگریزه‏های تقریباً مشابه و هم‏اندازه در هر دو محلول باشد. رنگ (هیو) تقریباً مشابه این دو محلول می‏تواند تأییدی بر این امر باشد.

Tunc و همکاران(8) همانند تحقیق حاضر تأثیر آب انگور قرمز (45/3=ΔE) را به مراتب بیشتر از شیرکاکائو (88/0=ΔE) ذکر کردند. علّت ΔE پایین شیرکاکائو در تحقیق فوق نسبت به تحقیق حاضر را می‏توان به تفاوت در مارک‏های تجاری به کار رفته و نیز تفاوت در مقدار و غلظت کاکائوی به کار رفته در ترکیب شیر، نسبت داد. Topcu(6) و Kheraif(9) نیز تغییر رنگ حاصل از آب انگور قرمز را بیشتر از سایر نوشیدنی‏های رنگی نظیر قهوه، کولا و ... ذکر کردند. همچنین در تحقیق Dinelli و همکاران(25) شراب قرمز و کولا هر دو باعث کاهش نسبی در میزان ترانسلوسنسی کامپوزیت‏ها گردید. وی علت این امر را وجود الکل در شراب و نیز کربنات و pH  پایین در کولا که نفوذپذیری رنگریزه را تسهیل می‏کند، ذکر کرد. در تحقیق حاضر pH شیرکاکائو برابر 7/6، pH  آب انگور برابر 2/3، pH آب پرتقال برابر 4/3 و pH نوشابه فانتا برابر 5/2 بود. هیچ ارتباط منطقی بین نتایج تحقیق و pH محلول‏های موجود مشاهده نگردید. مثلاً با وجود آنکه pH نوشابه فانتا از همه پایین‏تر و برابر 5/2 بود ولی میزان رنگ‏دهی آن از سایر محلول‏ها کمتر بود. همچنین با وجود pH برابر با 7/6 در شیرکاکائو، تغییر رنگ کامپوزیت‏ها در این محلول چشمگیر بود. Curtin و همکاران(17) نیز تأثیر کولا را بر رنگ‏پذیری کامپوزیت‏های میکروهیبرید، نانوهیبرید و ساب میکرون ناچیز ذکر کرد. در تحقیق طباطبایی و همکاران(7) نیز کولا با این که کمترین pH را داشت ولی به اندازه چای و قهوه تغییر رنگ ایجاد ننمود که با مطالعات دیگر همخوانی دارد.(22و15و7) باقری(26) وAsmusen(27) نیز در مطالعه خود نشان دادند که pH محیط نگهداری اثر مختصری بر تغییر رنگ کامپوزیت‏ها دارد. با این وجود تحقیقات بیشتری در این زمینه لازم است.

در تحقیق حاضر، تفاوت آماری معنی‏داری بین دو نوع کامپوزیت میکروهیبرید (P4) و نانوهیبرید (HCU) از لحاظ میزان رنگ‏پذیری در محیط‏های رنگی مذکور وجود نداشت. با این حال رنگ‏پذیری در کامپوزیت HCU اندکی بیشتر دیده شد.

ماتریکس رزینی HCU حاوی Bis-GMA و TEGDMA است و ماتریکس رزینی P4 حاوی Bis–GMA، TEGDMA و Bis–EMA می‏باشد.
Bis–EMA یک نوع Bis–GMA Ethoxylated است که بسیار هیدروفوبیک بوده و هیچ گروه هیدروکسیل واکنش نکرده‏ای در زنجیره پلیمری اصلی خود ندارد و بنابراین باید جذب آب کمی داشته باشد.(29و28و7) Schmitt و همکاران(1) نیز نشان داد که کامپوزیت‏های با پایه Bis–EMA در برابر اثرات مخرب مایعات غذایی بسیار مقاوم هستند. در تحقیق حاضر رنگ‏پذیری کمتر P4 نسبت به HCU را می‏توان به سبب وجود Bis–EMA در ساختمان ماتریکس رزینی آن دانست. به علاوه از آنجا که درصد فیلر موجود در هر دو کامپوزیت تقریباً یکسان می‏باشد(1)، بنابراین شاید علّت دیگر رنگ‏پذیری بیشتر HCU را بتوان به ذرات فیلر ریزتر و در نتیجه اینترفیس بیشتر فیلر/ ماتریکس (که منجر به پتانسیل بالاتر تغییر رنگ داخلی کامپوزیت می‏گردد) نسبت داد. لازم به توضیح است که بسیاری از تحقیقات انجام شده نیز دال بر تغییر رنگ بیشتر کامپوزیت‏های نانوهیبرید نسبت به کامپوزیت‏های میکروهیبرید به دنبال رنگ‏پذیری می‏باشد.(28و25و7) البته تحقیقاتی نیز وجود دارد که تفاوت قابل توجهی بین رنگ‏پذیری این دو نوع ماده مشاهده ننمودند.(17و5) و یا حتی رنگ‏پذیری نانوهیبریدها را کمتر از میکروهیبریدها ذکر کردند.(6) تفاوت در نتایج این تحقیقات را می‏توان به تفاوت در ساختار ترکیبی- تجاری این دو نوع کامپوزیت نظیر نوع مونومرهای موجود در ماتریکس Bis–GMA، UDMA، TEGDMA، Bis–EMA)، همچنین مقدار، اندازه، نوع و خصوصیات فیلری مختلف نظیر خوشه‏ای بودن یا نبودن آن‏ها، میزان سایلن به کار رفته و ... نسبت داد و به عنوان مثال مونومرهای با بیس UDMA به دلیل ویسکوزیته پایین‏تر و جذب آب کمتر، مستعد رنگ‏پذیری کمتر نسبت به سایر مونومرهای دی‏متاکریلات هستند(32-30و6) و بالعکس مونومر TEGDMA و سایلن هر دو هیدروفیل بوده و باعث افزایش جذب آب توسط کامپوزیت می‏شوند.(33و6)

در پایان قابل ذکر است حفره دهان محیطی کمپلکس بوده که عوامل متعددی در آن دخیل هستند. بزاق باعث رقیق شدن محلول‏های مصرفی شده و pH آنها را تغییر می‏دهد؛ به علاوه حاوی آنزیم‏ها و املاح متنوع تأثیرگذار می‏باشد. کامپوزیت‏ها در معرض طیف وسیعی از تغییرات حرارتی به دنبال مصرف غذاها و نوشیدنی‏های گرم و سرد هستند و گذشت زمان نیز خواص فیزیکی آنها را تغییر می‏دهد.(17) این عوامل بر رنگ‏پذیری کلی کامپوزیت‏ها تأثیر می‏گذارند. در تحقیق حاضر از آنجا که هدف، بررسی تغییر رنگ دو نوع کامپوزیت در محیط‏های رنگی مختلف بود از محیط‏های بزاقی استفاده نگردید، و لیکن استفاده از آن در بررسی‏های آتی توصیه می‏شود.

نتیجه گیری

از آنجا که عوامل متعددی در محیط دهان نقش دارند و ساختار کامپوزیت‏ها نیز پیچیده می‏باشد، ارتباط دادن یافته‏های لابراتواری با رفتار کلینیکی هر ماده ترمیمی مشکل بوده و بنابراین برای یافتن ارتباط بین مطالعات کلینیکی و اندازه‏گیری‏های لابراتواری، ارزیابی‏های بیشتری پیشنهاد می‏شود. به علاوه نوشیدنی‏های رنگی با توجه به مارک‏های تجاری مختلف فرمولاسیون متفاوتی داشته و همین امر ممکن است نتایج حاصل از تحقیقات مختلف را متفاوت سازد. با توجه به نتایج مطالعه حاضر و سایر مطالعات انجام گرفته به نظر نمی‏رسد که نانوکامپوزیت‏های جدید مزیت چندانی در مقایسه با میکروهیبریدها در زمینه مقاومت به رنگ‏پذیری داشته باشند. به علاوه با توجه به نتایج حاصل، مصرف نوشیدنی‏های رنگی به ویژه آب انگور و شیرکاکائو در چند روز اوّل توصیه نمی‏شود.

تشکر و قدردانی

از همکاری و مساعدت مسوولین محترم آزمایشگاه تحقیقاتی علوم رنگ دانشکده نساجی دانشگاه صنعتی اصفهان و آزمایشگاه میکروبیولوژی دانشکده پرستاری دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان کمال تشکر را داریم. از همکاری سرکار خانم دکتر هاله خلیلی در انجام این طرح سپاسگزاریم.

1.        Schmitt VL, Puppin-Rontani RM, Naufel FS, Nahsan FP, Coelho Sinhoreti M, Baseggio W. Effect of the polishing procedures on color stability and surface roughness of composite resins. ISRN Dent 2011; 20(11): 617-72.

  1. Geurtsen W. Biocompatibility of resin-modified filling material. Crit Rev Oral Biol Med 2000; 11(3): 333.
  2. Ronald L, Sakaguchi JM. Craig's Restorative Dental Materials. 13th ed. St. Louis: Mosby Co; 2012. P. 160-73.
  3. Güler AU, Duran I, Yücel AÇ, Ozkan P. Effects of air-polishing powders on color stability of composite resins. J Appl Oral Sci 2011; 19(5): 505-10.
  4. Fontezi O, Fern ndezi M, Moura C, Mereles S. Color stability of a nanofill composits: Effect of different immersion media. J Appl Oral Sci 2009; 17(5): 388-91.
  5. Topcu F, Sahinkesen G, Yamanel K, Erdemir U, Aybala E , Ersahan S. Influence of different drinks on the colour stability of dental resin composites. Eur J Dent 2009; 3(1): 50-6.
  6. Hasani-Tabatabaei M, Yassini E, Moradian S, Elmamooz N. Color stability of dental composite materials after exposure to staining solutions: A spectrophotometer analysis. Journal of Islamic Dental Association 2009; 70(1): 69-79. (Persian)
  7. Tunc ES, Bayrak S, Guler AU, Tuloglu N. The effects of childrens drinks on the color stability of various restorative materials. J Clin Pediatr Dent 2009; 34(2): 147-50.
  8. Kheraif AA, Qasim SS, Ramakrishnaiah R, Rehman IU. Effect of different beverages on the color stability and degree of conversion of nano and microhybrid composites. Dent Mater J 2013; 32(2): 326-31.
  9. Um Cm, Ruyter IE. Staining of resin-based veneering materials with coffee and tea. Quintessence Int 1991; 22(5): 377-86.
  10. Lee YK, Powers JM. Discoloration of dental resin composites after immersion in a series of organic and chemical solutions. J Biomed Mater Res B Appl Biomater 2005; 73(2): 361-7.
  11. Roberson TM, Heymann HO, Swift EJ. Art and Science of Operative Dentistry. 4th ed. St. Louis: Mosby Co; 2002. P. 198-201, 476-9.
  12. Ruyter IE. Composites-characterization of composite filling materials; Reactor response. Adv Dent Res 1988; 2(1): 122-9.
  13. Tayler PB, Frank SL. Low temperature polymerization of acrylic resin. J Dent 1950; 29(4): 99-102.
  14. Patel SB, Gordan VV, Barrett AA, Shen C. The effect of surface finishing and storage solutions on the color stability of resin-based composites. J Am Dent Assoc 2004; 135(5): 587-94.
  15. Malekipour MR, Sharafi A, Kazemi S, Khazaei S, Shirani F. Comparison of color stability of a composite resin in different color media. Dent Res J (Isfahan) 2012; 9(4): 441-6.
  16. Curtin JA, Huan L, Todd Milledge J, Hong L, Peterson J. In vitro staining of resin composites by liquids ingested by children. Pediatr Dent 2008; 30(4): 317-22.
  17. Gross MD, Moser JB. A colourimetric study of coffee and tea staining of four composite resins. J Oral Rehabil 1977; 4(4): 311-22.
  18. Burgess JO, Gardiner D, Ripps A. Color stability of fluoride-containing restorative materials. Oper Dent 2000; 25(6): 520-5.
  19. Anusavice KJ, Phillips R. Phillip's Science of Dental Materials. 11th ed. St. Louis: Elsevier; 2003. P. 71.
  20. Fay RM, Walker CS, Powers JM. Discoloration of a compomer by stains. J GT Houst Dent Soc 1998; 69(8): 12-3.
  21. Sarac D, Sarac YS, Kulunk S, Ural C, Kulunk T. The effect of polishing techniques on the surface roughness and color change of composite resins. J Prosthet Dent 2006; 96(1): 33-40.
  22. Seghi RR, Hewlett ER, Kim J. Visual and instrumental colorimetric assessments of small color differences on translucent dental porcelain. J Dent Res 1989; 68(12): 1760-4.
  23. Ertas E, Guler AU, Yucel AC, Koprulu H, Guler E. Color stability of resin composites after immersion in different drinks. Dent Mater J 2006; 25(2): 371-6.
  24. Dinelli W, Fernandes RV, Andrade MF, Guimaraces CN, Bevilacqua FM. In vitro study of staining agents effects on optical properties of esthetic restorative materials. J Dent 2010; 2(4): 34-7.
  25. Bagheri R, Burrow MF, Tyas M. Influence of food-simulating solutions and surface finish on susceptibility to staining of aesthetic restorative materials. J Dent 2005; 33(5): 389-98.
  26. Asmusen S, Arenas G, Cook WD, Vallo CD Mater. Photobleaching of camphorquinone during polymerization of dimethacrylate-based resins. Dent Mater 2009; 25(12): 1603-11.
  27. Lee YK, Lu H, Oguri M, Powers JM. Changes in color and staining of dental composite resins after wear simulation. J Biomed Mater Res B Appl Biomater 2007; 82(2): 313-9.
  28. Yazici AR, Celik C, Dayangac B, Ozgunaltay G. The effect of curing units and staining solutions on the color stability of resin composites. Oper Dent 2007; 32(6): 616-22.
  29. Villalta P, Lu H, Okte Z, Garcia-Godoy F, Powers JM. Effects of staining and bleaching on color change of dental composite resins. J Prosthet Dent 2006; 95(2): 137-42.
  30. Douglas WH, Craig RG. Resistance to extrinsic stains by hydrophobic composite resin systems. J Dent Res 1982; 61(1): 41-3.
  31. Khan Z, von Fraaunhofer JA, Razavi R. The staining characteristics, transverse strength and microhardness of a visible light cured denture base material. J Prosthet Dent 1987; 57(3): 384-6.
  32. Arima T, Hamada T, McCabe JF. The effects of cross-linking agents on some properties of HEMA-based resins. J Dent Res 1995; 74(9): 1597-601.