بررسی ترجیحات دانشجویان دندانپزشکی مشهد در مورد ساختار اسلایدهای آموزشی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار بیماری‏های دهان، عضو مرکز تحقیقات بیماری‏های دهان، فک و صورت، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشیار دندانپزشکی کودکان، مرکز تحقیقات دندانپزشکی، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد، ایران

3 اداره آمار، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد، ایران

4 دندانپزشک

چکیده

مقدمه:موضوع آموزش همواره ازاهمیت بسزایی برخوردار بوده است. رایج‏ترین ابزار کمک آموزشی موجود، نرم‏افزار Microsoft PowerPoint می‏باشد. هدف این طرح، بررسی قلم‏های فارسی و یافتن ترجیحات غالب میان دانشجویان دندانپزشکی مشهد بوده است.
مواد و روش‏ها: این طرح در دو بخش بررسی قلم‏های فارسی و بررسی ترجیحات دانشجویان سال پنجم که به صورت تصادفی انتخاب شده بودند، انجام گردید. در بخش اول یک فایل پاورپوینت با موضوع آزاد نمایش داده شد. این فایل شامل انواع قلم‏های فارسی (آریال، هما، ترافیک، تیتر، یکان) بود. در بخش دوم یک فایل پاورپوینت برای تک تک دانشجویان نمایش داده شد و ترجیحات دانشجویان در مورد متغیرهای مختلف ساختاری از قبیل پس‏زمینه، نوع ترانزیشن، نوع انیمیشن و ... ارزیابی شد. برای بخش اول از آزمون فرید من و در بخش دوم از آمار توصیفی استفاده گردید.
یافته‏ها: در قسمت بررسی قلم‏های فارسی، بیشترین پاسخ صحیح مربوط به اسلاید‏های تهیه شده با فونت ترافیک بود (84 درصد)، برای فونت آریال 1/48 درصد، برای فونت تیتر 4/57 درصد و برای فونت هما 3/46 درصد به تمامی پرسش‏ها (5 عدد) پاسخ درست دادند. در قسمت بررسی ترجیحات دانشجویان از نظر نحوه نگارش کلمات انگلیسی 58 درصد تمایل به استفاده از کلمه انگلیسی داشتند. از نظر شیوه جلب توجه 1/39 درصد تغییر رنگ را پسندیدند. از نظر شیوه هم تراز کردن جملات 52 درصد نوع هم‏ترازی Justify را انتخاب نمودند. پس‏زمینه ساده، متن Smart art، وجود فاصله بین بولت و عنوان و جداسازی پاراگراف‏ها با ایجاد مکث، سایر موارد مورد پسند دانشجویان بود.
نتیجه‌گیری: مطالبی که با فونت ترافیک تحریر شده بودند، بیش از سایر فونت‏ها توسط دانشجویان به ذهن سپرده شده‏اند و دانشجویان ترجیحاتی در زمینه هم ترازی، پس زمینه، نحوه جداسازی و ... در ساختار پاور پوینت‏ها داشتند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evaluation of Dental Students' Preferences of Mashhad Dental School about the Structure of Educational Slides

نویسندگان [English]

  • Pegah Mosannen Mozafari 1
  • Alireza Sarraf Shirazi 2
  • Maryam Amir Chaghmaghi 1
  • Amir Abbas Azarian 3
  • Nooshin Jalaieri Panah 4
1 Associate Professor of Oral & Maxillofacial Diseases Research Center, School of Dentistry, Mashhad University of Medical Science, Mashhad, Iran.
2 Associate Professor of Pediatric Dentistry, Dental Research Center, School of Dentistry, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad, Iran.
3 Statistics Office, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad, Iran
4 Dentist
چکیده [English]

Introduction:The subject of education has always been a matter of great importance. The most commonly available educational aid is Microsoft PowerPoint software. The aim of this study was to determin the most effectiv farsi fonts on training and to find preferences of the Mashhad Dental School students.
Materials & Methods: This study was performed in two parts 1)Evaluation of farsi fonts and 2) Evaluation of student preferences. In the first part, a free topic powerpoint presentation was given and was assessed if the types of farsi fonts affected the students’ learning rate. In the second part, a powerpointpresentation was shown to the students and they were asked about their preferences in the structure of slides.
Results:The most correct answers were in slides prepared by “Traffic” font (84%). Results for other fonts were as follows: "Arial" (48.1%), "Titr" (57.4%) and “Homa" (46.3%). In the second part, 58% of the students preferred to use the original English words. To attract the attention of the audieuce, 39.1% of the students preferred to change the font color. For the style of aligning the sentences, 52% chose the Justify alignment. Simple color background, smart art text, indented bullet and pause between paragraphs were other preferences of students.
Conclusion: Content prepared by "Traffic" font was best remembered by students. The students had some preferences in alignment,background, pause between paragraphs, etc…

کلیدواژه‌ها [English]

  • PowerPoint software
  • farsi fonts
  • Dental students

مقدمه

موضوع آموزش همواره از اهمیت بسزایی برخوردار بوده است و از آنجا که فارغ التحصیلان رشته‏های پزشکی نهایتاً با سلامتی عامه مردم در ارتباط خواهند بود بهبود کیفیت آموزش و ماندگاری آن یکی از دغدغه‏های اصلی نظام‏های آموزشی علوم پزشکی است. امروزه استفاده از ابزارهای کمک آموزشی جهت ارتقاء کیفیت آموزش به جزء لاینفک این حیطه تبدیل شده است. رایج‏ترین ابزارهای دیداری- شنیداری، عبارتند از: تخته سفید، تخته سیاه، تخته هوشمند، دستگاه اورهد، نمایش اسلاید، نمایش فیلم‏های ویدیویی و نرم‏افزارهای الکترونیکی.(1)نرم‏افزار پاورپوینت ساده ترین، به روزترین و در دسترس‏ترین آنها در ایران می‏باشد. استانداردهای متعددی جهت پاورپوینت‏های آموزشی به زبان انگلیسی وجود دارد. استانداردهایی که با استفاده به جا از آنها (مثل استفاده همزمان از متن و تصویر، رنگ‏ها، انیمیشن، صداگذاری و ... ) می‏توانند آموزش را به نحوه مؤثری ارتقاء دهند. استاندارد‏های پاورپوینت‏های انگلیسی براساس تجربیات، تحقیقات و بازخورد‏های گوناگون از فراگیران تدوین شده‏اند. از جمله این قوانین می‏توان به نوع فونت، سایز، رنگ زمینه، ترکیب بندی، استفاده از انیمیشن، ترانزیشن و ... اشاره نمود.(3و2) اغلب این استانداردها جهت زبان انگلیسی و فراگیران اروپایی و آمریکایی تعیین شده‏اند که ممکن است نسبت به فراگیران فارسی زبان ترجیحات متفاوتی داشته باشند. مثلاً مشخص نیست در بین فونت‏های فارسی کدامیک بیشترین اثربخشی آموزشی را دارند یا استفاده از کلمات انگلیسی بهتر است یا معادل ترجمه نشده فارسی آنها (به عنوان مثال Implant یا ایمپلنت؟) و یا استفاده از عناصر سرگرم‏کننده مثل انیمیشن، ترانزیشن و ... در فراگیران فارسی زبان به چه صورت بیشترین اثربخشی را خواهد داشت؟

علی‏رغم اصرار محققان اروپایی و آمریکایی بر سادگی و مفهوم گرایی پاورپوینت‏های مخصوص ارائه تحقیقات به نظر می‏رسد که در پاورپوینت‏های آموزشی نباید از عناصر سرگرم‏کننده غافل شد. دو جزء یک ارائه نمایش آموزشی استفاده همزمان از سرگرمی و علم می‏باشد که ممکن است در ترجیحات فارسی زبانان جایگاه مهمتری داشته باشد.

سیدرضا حسینی دوست(4) در مقاله‏ای تحت عنوان استفاده مؤثر از اسلایدهای پاورپوینت در آموزش نتایج یک تحقیق میدانی (نظرسنجی) را درخصوص استفاده مؤثرتر اسلایدهای پاورپوینت در دروس مختلف علوم پزشکی، مورد بحث و بررسی قرار می‏دهد. براساس این بررسی چنانچه تهیه اسلایدهای پاورپوینت به درستی و با توجه به ویژگی‏های فراگیران انجام نگرفته و جنبه‏های گوناگون کاربرد آن در کلاس‏های درس به خوبی در نظر گرفته نشود آثار مثبت پاورپوینت به حداقل رسیده و باعث خستگی و کسالت دانشجویان می‏گردد. این نقیصه ممکن است تمامی قابلیت‏ها و زحمات اساتید را زیر سئوال ببرد و باعث کاهش کیفیت آموزش شود. عدم دقت کافی به بعضی نکات از جمله رنگ، فونت و زمینه اسلایدها از علل مهم تهیه اسلایدهای کم کیفیت هستند.

Collins(2)در مقاله‏ای دیگر به بررسی تکنیک‏های آموزشی نحوه تهیه یک سمینار پاورپوینت می‏پردازد، این تحقیق نکاتی را در جهت تهیه یک سمینار مؤثر برای یک ارائه الکترونیکی توسط نرم‏افزار پاورپوینت ارائه می‏دهد. وی اشتباهات رایج در استفاده از فونت، رنگ، صدا و گرافیک را در سمینارها توضیح می‏دهد. تعداد خطوط زیاد در هر اسلاید، اشتباهات املایی، انیمیشن‏های زیاد که باعث حواس پرتی می‏شوند، ترکیب رنگ بندی ضعیف و دارای کنتراست پایین، سایز فونت‏های خیلی ریز و ناخوانا بودن متن در مقایسه با عکس زمینه از مواردی است که مورد بررسی قرار می‏گیرند.

از آنجا که چگونگی تهیه این اسلایدهای آموزشی می‏تواند در تاثیرگذاری، میزان توجه و درک دانشجویان از مطالب درسی بسیار مهم باشد، بررسی بیشتر اصول تهیه اسلاید‏های آموزشی ضروری به نظر می‏رسد. برای یافتن مؤثرترین شیوه تهیه اسلاید در سبک نوشتاری فارسی در این زمینه اقدام به تحقیق نمودهایم. اهداف تحقیق حاضر بررسی ویژگی‏های طراحی اسلایدهای پاورپوینت به زبان فارسی در اثربخشی مستقیم آموزشی دانشجویان دندانپزشکی مشهد و بررسی کیفی علایق و ترجیحات آنها در مورد اسلایدهای آموزشی پاورپوینت به زبان فارسی می‏باشد.

مواد و روش‌ها

در این مطالعه مقطعی که در سال تحصیلی
1392-139
1 انجام گردید، جمعیت مورد مطالعه دانشجویان سال پنجم دانشکده دندانپزشکی مشهد بودند. انتخاب کلاس به صورت تصادفی از بین سال‏های مختلف و طیف سنی دانشجویان 20 تا 28 سال بود. جمع آوری داده‏ها به صورت میدانی و با استفاده از چک لیست و مصاحبه بود. معیارهای خروج از مطالعه عبارت بودند از: دانشجویان غیرفارسی زبان، بهداشت کاران دهان و دندان (به دلیل تفاوت سنی با گروه مورد مطالعه)، عدم تمایل دانشجویان به همکاری.

اجرای این طرح در دو بخش انجام شد: بررسی اثربخشی آموزشی و بررسی ترجیحات دانشجویان. در بخش اول یک عدد فایل پاورپوینت (پاورپوینت شماره 1) با موضوع آموزشی آزاد توسط مجریان طرح و با همکاری دانشجو تهیه شده و مورد استفاده قرار گرفت. روایی این پاورپوینت از طریق مشورت با پنج نفر از اساتید صاحب نظر در زمینه پاورپوینت‏های آموزشی تائید شد. پایایی این ابزار از طریق تست کردن آن بر روی 10 دانشجو و سپس تست مجدد بر روی همان 10 دانشجوبا ضریب همبستگی 73/0r= و فاصله زمانی یک ماه تعیین شد. 54 دانشجو در شرایط معمول کلاس‏های دانشکده دندانپزشکی در ردیف‏های اول تا پنجم کلاس نشستند و این پاورپوینت‏ها به آنها نمایش داده شد. این فایل انواع قلم‏های فارسی را بررسی کرد. روش اندازه‏گیری به این ترتیب بود که اسلاید‏های بدون هرگونه ابزار گرافیکی و انیمیشن، به صورت متن ساده تهیه شد. در تمام اسلایدها رنگ و سایز فونت ثابت و فقط نوع آن تغییر می‏کرد و زمینه آن آبی تیره بود و 5 فونت Arial، Titr، Homa، Yekan و Traffic به صورت 5 سری 5 تایی در اسلایدها استفاده شد به صورتی که ترتیب فونت ها در هر گروه
5‏ تایی از اسلاید‏ها با گروه بعدی به فرم مدونی جابجا می‏شد . در نهایت 25 اسلاید حاوی موضوع آموزشی آزاد (موضوع پزشکی که تاکنون درباره آن مطلبی تدریس نشده بود، شامل؛ 1) بارداری، 2) مشکلات روان شناختی با بزهکاران، 3) فرایند آموزش، 4) ارتباط موثر با بیماران، 5) سندرم روده تحریک پذیر) هر کدام به مدت 30 ثانیه نمایش داده شدند و سپس 30 ثانیه صفحه سیاه شد و از دانشجویان خواسته شد که به سوالات مربوط به اسلاید پاسخ دهند. هر کدام از 5 موضوع آموزشی، توسط 5 قلم فارسی به نمایش داده شد. البته هر اسلاید با یک قلم و موضوع اسلایدها در امتداد یکدیگر بوده و همپوشانی نداشت. بنابراین 5 موضوع با 5 قلم به نمایش در آمده و مجموعا 25 اسلاید تهیه شد. در مجموع دانشجویان به 25 سوال پاسخ دادند. برخی از سوالات تستی و برخی تشریحی پاسخ کوتاه بودند. به دنبال پاسخ‏های ارائه شده مقایسه بین انواع متغیرها صورت گرفت. در بخش دوم دانشجوی همکار طرح یک فایل پاورپوینت (پاورپوینت شماره 2) را برای تک تک دانشجویان نمایش داد و در مورد متغیرهای پس زمینه، وجود خط یا مکث بین نوشتارها، نوع انتقال اسلاید (
Transitions)، نوع Animation، انواع روش‏های مشخص کردن متن از قبیل تغییر رنگ، سایز، کشیدن خط، ایجاد سایه، ‏High light کردن، خط کشیدن اطراف نوشته، نظر و ترجیح دانشجویان را جویا شد و اینکه به نظر آنها کدامیک در انتقال مفاهیم آموزشی و جلب توجه و تمرکز حواس موفق‏تر و کدامیک سبب حواس پرتی و انحراف از موضوع آموزشی می‏شوند را سئوال کرده و ترجیحات آنها را در چک لیست ثبت کردند. در پایان بهترین ویژگی‏های قلم‏های فارسی از نظر  آموزشی و بهترین ویژگی‏های پاورپوینت‏ها بر مبنای سلیقه دانشجویان اعلام شد.

تحلیل اطلاعات این تحقیق در دو بخش صورت گرفت. بخش اول شامل بررسی اثر بخشی قلم‏های فارسی بود و با استفاده از نمره اخذ شده دانشجویان و تحلیل آن با استفاده از تحلیل فرید من بود. قسمت دوم که شامل نظر دانشجویان در مورد نحوه تدوین یک پاورپوینت بود با استفاده از آمار توصیفی بررسی شد. کلیه مراحل تحلیل به استفاده از نرم‏افزار SPSS صورت گرفت.

به دانشجویان در مورد طرح توضیح داده شد و اینکه حدود ده دقیقه از وقت آنها جهت مصاحبه شفاهی گرفته شد و 16 دقیقه وقت جهت پاسخگویی به سئوالات کتبی بر مبنای نمایش اسلایدها نیز مورد نیاز بود و از آنها رضایت شفاهی جهت شرکت در مطالعه گرفته شد.

یافته‏ ها

بررسی قلم‏های فارسی: در این قسمت انواع قلم‏های فارسی مورد بررسی قرار گرفت. روش ارزیابی به این ترتیب بود که اسلاید‏های حاوی موضوع آموزشی آزاد، هر کدام به مدت 30 ثانیه نمایش داده شدند و سپس 30 ثانیه صفحه سیاه شد و از دانشجویان خواسته شد که به سوال مربوطه به اسلاید در پرسشنامه پاسخ دهند. نتایج حاصل به شرح زیر می‏باشد:

در این قسمت از 54 شرکت‏کننده نظرخواهی شد، از این میان 26 نفر جنسیت مونث و 28 نفر جنسیت مذکر داشتند. میانگین سنی افراد شرکت‏کننده 71/0±1/23 سال بود که به تفکیک جنسیت در جدول 1 آمده است.

با توجه به این که متغیر «تعداد پاسخ صحیح» یک متغیر کمی غیرنرمال است، به منظور مقایسه آماری تعداد پاسخ صحیح در فونت‏های مختلف، از آزمون آماری فریدمن استفاده نمودیم. همان طورکه در نمودار 1 مشخص است، تعداد پاسخ‏های صحیح این آزمون نشان داد که تفاوت بین فونت‏های مختلف معنی‏دار می‏باشد (002/0P=). این نمودار مقایسه فراوانی تعداد پاسخ صحیح در فونت‏های مختلف را نشان می‏دهد.

به منظور بررسی تعداد کل پاسخ‏های صحیح و مشخص شدن مجموع پاسخ‏های صحیح در هر فونت، از فرمول زیر استفاده نمودیم:

 

 

مجموع تعداد پاسخ صحیح در هر فونت

 

که در آن n تعداد دانشجویان می‏باشد، با توجه به این امر مشخص شد که مجموع تعداد پاسخ صحیح در فونت ترافیک از سایر فونت‏ها بیشتر است. در فونت ترافیک در مجموع افراد از 250 عدد سوال، 228 پاسخ صحیح دادند که حدودا 84 درصد پاسخ صحیح بود. پس از آن فونت تیتر با 226 عدد (83 درصد) در رده بعدی قرار داشت. نمودار 2 نشان‏دهنده مجموع تعداد پاسخ صحیح در هر فونت می‏باشد.

 


 

جدول 1 : توزیع جنسی افراد شرکت‏کننده درپژوهش

سن

جنسیت

تعداد

میانگین

انحراف­معیار

حداقل

حداکثر

مونث

26

1/23

80/0

0/21

0/25

مذکر

28

2/23

63/0

0/22

0/25

کل

54

1/23

71/0

0/21

0/25

 

 

 

نمودار 1 : مقایسه فراوانی تعداد پاسخ صحیح در فونت‏های مختل



 

نمودار 2 : مجموع تعداد پاسخ صحیح در فونت‏های مختلف

 


بررسی  ترجیحات دانشجویان:

در این قسمت برای دانشجویان شرکت‏کننده (54 نفر)، یک فایل پاورپوینت نمایش داده شد و در مورد متغیرهای پس‏زمینه، وجود خط یا مکث بین نوشتارها، انتقال اسلاید (Transitions)، نوع Animation، انواع روش‏های مشخص کردن متن از قبیل تغییر رنگ، سایز، کشیدن خط، ایجاد سایه، ‏High light کردن، خط کشیدن اطراف نوشته، نظر و ترجیح دانشجویان پرسیده شد و اینکه به نظر آنها کدامیک در انتقال مفاهیم آموزشی و جلب توجه و تمرکز حواس، موفق‏تر و کدامیک سبب حواس پرتی و انحراف از موضوع آموزشی می‏شوند (جدول 2).

در مردان، تمایل به استفاده از ترجمه کلمه بیشتر از نوشتار فارسی کلمه بود، در حالی که در جنسیت مونث، عکس این قضیه بود. بررسی اختلافات با استفاده از آزمون آماری کای دو (Chi-Square) نشان داد که اختلاف نظرات میان دو جنسیت معنی‏دار نبود (769/0P=).

بررسی سلیقه افراد از نظر شیوه جلب توجه به تفکیک جنسی نشان داد که در هر دو جنس، به ترتیب، تغییر رنگ و تغییر اندازه بیشترین موارد مورد پذیرش بودند. در افراد مذکر، خط کشیدن زیر کلمه، High light کردن و سایه‏دار کردن کلمه نسبت به افراد مونث بیشتر مورد پسند بود؛ در عوض در افراد مونث، خط کشیدن دور کلمه بیشتر از جنس مذکر مورد پسند قرار گرفت. بر اساس آزمون آماری Likelihood Ratio، اختلاف میان دو جنس معنی‏دار بود (041/0P=).

در بررسی شیوه هم تراز کردن متون فارسی به تفکیک جنسیت مشخص شد که بیشتر افراد در هر دوجنس شیوه هم‏ترازی Justify را انتخاب نمودند. در سایر موارد نیز تقریباً نظر‏ها در دو جنسیت یکسان بود. با توجه به آزمون آماری Likelihood Ratio، اختلاف میان دو جنس معنی‏دار نبود (693/0P=).


 

 

 

جدول 2 : ترجیحات دانشجویان درباره نحوه تهیه اسلاید‏های آموزشی

موضوع

انواع

ترجیحات دانشجویان

 

درصد

تعداد

نوشتار فارسی یا انگلیسی

ترجمه فارسی کلمه

20

11

نوشتار فارسی کلمه به انگلیسی

22

12

استفاده از لغت انگلیسی

58

31

شیوه جلب توجه (High Light)

تغییر رنگ

39

21

تغییر اندازه

27

15

High light کردن

11

6

خط کشیدن دور کلمه

11

6

خط کشیدن زیر کلمه

6

3

سایه دار کردن کلمه

6

3

هم تراز کردن متون

هم‏ترازی Justified

52

28

هم‏ترازی راست

30

16

هم‏ترازی مرکزی

16

9

هم‏ترازی چپ

2

1

پس‏زمینه

ساده

42

23

گرادیانت

28

15

از قبل طراحی شده

28

15

بافت

2

1

استفاده از بولت

در سمت راست (بدون فاصله از کنار)

40

22

در سمت راست (با فاصله از کنار)

50

27

در سمت چپ

10

5

نحوه جداسازی پاراگراف‏ها

وجود مکث

66

36

استفاده از خط

26

14

متن ساده و بدون جداسازی

8

4

 


در افراد مذکر، هر یک از پس‏زمینه‏های ساده، گرادینت و از قبل طراحی شده، به یک میزان توسط افراد انتخاب شدند؛ اما در افراد مونث، پس‏زمینه ساده، مقبولیت بیشتری از سایر پس‏زمینه‏ها داشت که حدودا 50 درصد افراد آن را انتخاب نمودند. بر اساس آزمون آماری Likelihood Ratio، اختلاف میان دو جنس معنی دار نبود (367/0P=).

در هر دو جنس، بیشتر افراد حالت Indented را انتخاب نمودند. همچنین حالت چپ به راست در مردان، بیشتر مورد پسند قرار گرفت. اختلاف در دو جنس معنی‏دار نبود (338/0P=).

همچنین از نظر نحوه جداسازی پاراگراف مشخص شد که در این زمینه، نظرات در دو جنس تفاوت اندکی دارد. با توجه به بررسی آماری، این تفاوت‏ها معنی‏دار نبود (948/0P=).

بحث

متدهای آموزشی که در دانشگاه‏ها اجرا می‏شوند بسیار متنوع می‏باشند. با ورود به هزاره جدید روش آموزش تغییر بسیاری کرد و ارایه‏های کامپیوتری رایج شدند.(5) نرم‏افزارهای متعددی جهت این امر وجود دارد. نرم‏افزار پاورپوینت ساده‏ترین، به روزترین و در دسترس‏ترین این نرم‏افزارها در ایران می‏باشد که خدمت بزرگی به آموزش نموده است و چنانچه به طور مؤثری از آن بهره برداری شود می‏تواند سبب اثر بخشی قابل ملاحظه آموزشی گردد.(4و2) یکی از ویژگی‏های این نرم‏افزار سهولت در استفاده از آن است. با این وجود به نظر می‏رسد فقدان آموزش کافی و ناآشنایی نسبت به ویژگی‏های آن مشکلاتی را در دست یابی به اهداف اموزشی در پی داشته است.(4)

مطالب متناقضی در مورد مزایا و معایب استفاده از پاورپوینت، بیان شده است. موافقان می‏گویند که پاورپوینت روشی سریع و موثر است که در زمان سخنرانی صرفه جویی کرده، زحمت یادداشت‏برداری مخاطبان را کم کرده (چون می‏توانند نسخه کاغذی یا الکترونیکی اسلایدها را داشته باشند)، اصلاح آن به سادگی امکان‏پذیر بوده و قابل ذخیره و استفاده مجدد است.(6) منتقدین نیز این روش را به دلایل متعدد نامناسب می‏دانند. از مهم‏ترین دلایل این گروه این است که استفاده از پاورپوینت کسالت‏آور بوده و مخاطبان را به شنوندگانی غیرفعال و فاقد تفکر انتقادی تبدیل می‏کند.(7)

پاورپوینت تقریبا به ابزار جدا نشدنی برای خلق ارایه‏های چشم گیر در امور تجاری و آموزشی تبدیل شده است. ولی از این جهت که استفاده از آن بسیار رایج شده است، عنصر غافل‏گیری خود را از دست داده است. کاربران می‏توانند با افزودن فایل‏های مالتی مدیا، مانند صوت و تصویر با این قضیه مقابله نمایند. سوالی که همواره مطرح بوده این است که آیا استفاده از این تکنولوژی توانایی دانشجویان را در یادگیری افزایش می‏دهد؟

در پاسخ به این سوال این نکته مهم را نباید از نظر دور داشت که پاورپوینت بایستی در خدمت استاد و به منظور حفظ کیفیت تدریس، با تاکید بر آموزشی مبتنی بر یادگیرنده باشد تا نگرانی افرادی که استدلال می‏کنند این رسانه باعث غیرفعال شدن دانشجویان می‏شود برطرف گردد. اساتیدی که روش‏های مختلف تدریس را به کار می‏برند؛ معمولا قادر به جلب توجه بهتر دانشجویان هستند، دلیل آن هم تنوع آموزش و جلوگیری از خستگی دانشجویان و در نتیجه بهبود یادگیری علمی است. لذا پاورپوینت باید به همراه روش‏ها و راهبردهای مختلف آموزشی به کار گرفته شود.(8)

در این مطالعه که با هدف یافتن نوع موثرتر اسلاید در نوشتار فارسی و شناخت چگونگی طراحی اسلایدها طبق ترجیحات دانشجویان طراحی گردید، فونت‏های آریال، تیتر، هما، یکان و ترافیک در متن مورد بررسی قرار گرفتند. بررسی‏های آماری نشان دادند که تفاوت بین فونت‏های مختلف معنی‏دار می‏باشد (0002/0P=) و بیشترین پاسخ صحیح مربوط به فونت ترافیک بود که یک فونت Sans serif است. بر طبق مطالعه Daffner و همچنین مطالعه Vetter و همکارانش، قوانین چاپ امروزی فونت‏های Sans serif را برای تیترها و فونت‏های Serif را برای متن پیشنهاد می‏کنند.(9و5)

Serif به خطوط ابتدا و انتهایی حروف گفته می‏شود. بر طبق قوانین چاپ فونت‏ها به دو دسته Serif (دارای خطوط در ابتدا و انتهای حروف) و Sans serif (بدون خطوط در ابتدا و انتهای حروف) تقسیم می‏شوند.

شاید این تفاوت در نتایج به دست آمده به دلیل تغییر زبان از انگلیسی به فارسی و تفاوت در رسم الخط فارسی با انگلیسی بوده باشد؛ و یا تفاوت در سلیقه مخاطبان ایرانی و غیرایرانی. سایر مطالعات همه بر روی فونت‏های انگلیسی بوده و تاکنون در مورد فونت‏های فارسی مطالعه‏ای صورت نگرفته است. معماریان(10) در مقاله خود بیان می‏کند، قلم‏هایی همچون نازنین، برای نمایش روی پرده مناسب نیستند. به جای آن می‏توان از قلم‏هایی مثل تاهوما و ترافیک که از راه دور نیز خوانا هستند، استفاده کرد. بهتر است از قلم‏های متنوع و تزئینی استفاده نشود. چرا که باعث گیج کردن مخاطبان می‏شود. اگرچه که مطالب ذکر شده در این مقاله حاصل تحقیق نمی‏باشد و بیان نظرات نویسندگان است.

در نحوه نگارش کلمات انگلیسی 58 درصد تمایل به استفاده از اصل کلمه انگلیسی، 20 درصد تمایل به استفاده از ترجمه کلمه انگلیسی و 22 درصد نیز تمایل به استفاده از ظاهر فارسی کلمه داشتند. در این زمینه مطالعه‏ای مشابهی در ایران یا کشورهای غیرانگلیسی زبان صورت نگرفته است.

از نظر شیوه جلب توجه به مطلب مهم، 1/39 درصد تغییر رنگ و 1/26 درصد تغییر اندازه را پسندیدند. همچنین Highlight کردن کلمه و خط کشیدن دور کلمه هر کدام توسط 9/10 درصد و خط کشیدن زیر کلمه و سایه‏دار کردن کلمه هر کدام توسط 5/6 درصد افراد انتخاب شدند. Vetter و همکارانش(9) نیز به بررسی رنگ‏ها در اسلایدهای پاورپوینت پرداختند، تغییر رنگ را به عنوان عامل موثری در جلب توجه دانشجویان برشمرده‏اند. در مطالعه حسینی دوست(4) نیز بیان شده است که استفاده مناسب و هوشمندانه از رنگ‏ها باعث هوشیاری هر چه بیشتر دانشجویان خواهد شد. معماریان(10) در مقاله خود بیان می‏کند که برای تاکید یک مطلب، آن را با قلم سیاه یا با رنگ متفاوت نشان دهید.

Harolds(11) در مقاله خود عنوان می‏کند که بهتر است بیش از 4 رنگ در یک اسلاید مورد استفاده قرار نگیرد. در افرادی که کوررنگی دارند تفاوت بین رنگ‏های قرمز و سبز تشخیص داده نمی‏شود و همچنین برای سایر افراد نیز تشخیص آنها مشکل است. دو رنگ آبی و قرمز نباید کنار هم قرار گیرند. زیرا چشم انسان یک حاشیه تار بین آن دو می‏بیند. در صورتی که رنگ‏های کنار هم میزان درخشندگی متفاوتی داشته باشند، راحت‏تر تشخیص داده می‏شوند. رنگ‏های آبی لاجوردی و سورمه‏ای نباید استفاده شوند، زیرا تمرکز بر آن برای چشم انسان مشکل می‏باشد. اغلب بهتر است که رنگ متن و عنوان متفاوت باشد. رنگ قرمز با انرژی، سبز با رشد، آبی با آرامش، و سفید با خلوص در ارتباط می‏باشند.(12)

در یک بررسی مشخص شد که رنگ آبی معمولا رنگ مطلوبی است، و قرمز رنگ مناسب‏تری برای ایجاد احساس ترس، سرعت، یا شوخی می‏باشد.(12)

در شیوه هم تراز کردن (Alignment) متون برای جملات فارسی، 52 درصد نوع هم‏ترازی Justify و 30 درصد هم‏ترازی Right را انتخاب کردند. همچنین 16 درصد هم‏ترازی Center را انتخاب نمودند. یک نفر نیز هم‏ترازی Left را انتخاب کرد. در این زمینه تا کنون مطالعه مشابهی صورت نگرفته است.

از نظر نوع پس‏زمینه، 42 درصد پس‏زمینه ساده را پسندیدند. پس‏زمینه‏های گرادینت و از قبل طراحی شده هر کدام توسط 28 درصد افراد انتخاب شدند. یک نفر نیز نوع پس‏زمینه Texture را انتخاب نمود. در حالی که در مطالعه Apperson و همکارانش(13)، دانشجویان هر نوع پس‏زمینه‏ای را (به استثنای رنگ‏های خیلی روشن که چشم را اذیت می‏کنند) به پس‏زمینه سفید ساده با متن سیاه ترجیح می‏دادند. شاید این تفاوت به علت تفاوت در ترجیحات دانشجویان ایرانی و غیرایرانی بوده باشد. به علاوه این مطلب که در مطالعه Apperson پس‏زمینه‏ها به سه گروه تیره، روشن و رنگی تقسیم شده اند، در حالی که در این مطالعه ما پس‏زمینه‏ها را در چهار گروه ساده، گرادینت، پیش‏ساخته و Texture بررسی کردیم.

 در مورد متن مورد استفاده، بیشتر افراد شرکت‏کننده در این مطالعه (74 درصد) استفاده از Smart art را به جای متن ساده انتخاب کردند. در مطالعه Apperson و همکارانش(13) نیز طبق نظرسنجی به عمل آمده، دانشجویان اسلایدهای همراه با تصویر، گراف و نمودار را به اسلایدهای صرفا حاوی متن ترجیح می‏دادند. هر چند بیان شده است که استفاده بیش از حد از تصاویر و ویژگی‏های گرافیکی غیرمرتبط می‏تواند بیشتر منجر به حواس پرتی دانشجویان شود.

Smart art بایستی در جایگاه خود استفاده شود (به عنوان مثال برای طبقه بندی‏ها، شماتیک‏ها و ... ). استفاده افراطی از آن می‏تواند از انسجام مطلب بکاهد.

یافته‏ های مطالعه Greco و همکارانش(14) در رابطه با تاثیر ترکیب رنگ پس‏زمینه و متن بر خوانا بودن متن، این باور را که بهترین حالت متن روشن در یک پس‏زمینه تیره می‏باشد را رد می‏کند.

مطالعه Shieh و Lai(15) در مورد تاثیر روشنایی محدود، کنتراست روشنایی، و نوع محرک بر اولویت مخاطبان از ترکیب رنگ پس‏زمینه نشان داد که تاثیر ترکیب رنگ روی هر سه متغیر وابسته معنی‏دار می‏باشد: سیاه روی سفید و آبی روی سفید بیشترین ترکیب رنگ‏های مورد تایید مخاطبان بودند. در حالی که فیروزه‏ای روی سبز و فیروزه‏ای روی قرمز کمترین ترکیب رنگ‏هایی بودند که ترجیح داده شدند. ترکیب رنگ‏هایی که بیشتر مورد تایید بودند دارای کنتراست روشنایی بیشتری بودند.

در نوع استفاده از بولت، 25 نفر از افراد مورد مطالعه، استفاده از بولت به صورت با فاصله کناری از عنوان و 20 نفر بدون فاصله کناری را پسندیدند. 5 نفر نیز حالت Left-To-Right را انتخاب کردند. در مطالعه Apperson و همکارانش(13) نیز دانشجویان استفاده از بولت و طرح رئوس کلی مطالب در اسلایدها را مناسب‏تر می‏دانستند.

Harolds(11) در مقاله خود عنوان می‏کند که گاهی اوقات بیان یک نکته با استفاده از بولت می‏تواند حرف‏های زیادی در خود داشته باشد که سبب انتقال به خط بعدی می‏شود. سخنران بایستی عبارات کوتاه را تنها در یک خط به همراه بولت به کار برد. بهتر است که شکل­ نگارشی و دستوری عبارات مشابه باشد.

از نظر نحوه جداسازی پاراگراف، در 66 درصد موارد افراد وجود مکث را به عنوان روش مناسب انتخاب نمودند. در 26 درصد موارد نیز استفاده از خط مورد انتخاب شرکت کنندگان قرار گرفت. 8 درصد افراد نیز متن ساده را پسندیدند. در این زمینه مطالعه مشابهی صورت نگرفته است.

در مطالعات گذشته این گونه نتیجه گرفته شده است که استفاده از پاورپوینت سازماندهی و نظم، سرگرمی و علاقه، علاقه به استاد و رفتار شایسته استاد را بهبود می‏بخشد، در حالی که تاثیر چندانی در نمرات پایان ترم ندارد.(16) اگر چه که در مطالعه Szabo و همکارانش(17) بیان شد که اثربخشی سخنرانی همراه با پاورپوینت ممکن است تنها در موارد خاص دیده شود و نه همیشه. در مطالعه Apperson(13) توصیه شده است که برای بهبود تجربیات آموزشی دانشجویان و اساتید به جنبه‏های فیزیکی اسلایدها نیز توجه شود. و در این مطالعه ما اولویت‏های دانشجویان را در رابطه با ساختار فیزیکی اسلایدهای پاورپوینت ارزیابی کردیم. آن چه که باقی می‏ماند تاثیر توزیع یادداشت‏های مرتبط بین دانشجویان از قبل به اشکال مختلف و همچنین تاثیر استفاده از رنگ‏ها، صداها، انیمیشن‏ها و میزان نور کلاس در کیفیت یادگیری دانشجویان می‏باشد.

در نهایت یافته‏های به دست آمده از این مطالعه، به حامیان افزایش هر چه بیشتر کیفیت آموزش به خصوص در حوزه علوم پزشکی، در استفاده مناسب از نرم‏افزار مفید و کارآمد پاورپوینت به منظور تهیه اسلایدهای اثربخش کمک می‏کند. از طرفی معیارهایی را جهت طراحی اسلاید مطابق با ترجیحات گروهی از دانشجویان فارسی زبان ارایه می‏دهد که در مطالعات دیگر اشاره‏ای به آنها نشده است.

نبود مطالعه فارسی مشابه و مشکلات در جمع‏آوری داده‏ها، از محدودیت های این مطالعه است. همچنین افراد شرکت‏کننده در این مطالعه تنها دانشجویان رشته دندانپزشکی بودند و مطالعه به صورت محلی در دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد انجام شد.

به علت حجم کم نمونه، تعداد کم فونت‏های بررسی شده سلایق محدودی مورد بررسی قرار گرفته اند.

کاربرد Transition در اسلایدها بررسی نشده است. به دلیل محدودیت‏های موجود، بسیاری از متغیرها از جمله تاثیر توزیع یادداشت‏های مرتبط بین دانشجویان از قبل به اشکال مختلف و همچنین تاثیر استفاده از رنگ‏ها، صداها، انیمیشن‏ها و میزان نور کلاس در کیفیت یادگیری دانشجویان در این مطالعه مورد بررسی قرار نگرفته است و ادامه مطالعات در این زمینه‏ها پیشنهاد می‏شود.

نتیجه گیری

این مطالعه نشان داد استفاده از فونت‏های Sans serif از جمله Traffic برای متن اسلاید می‏تواند بیشترین اثربخشی آموزشی را داشته باشد.

این گروه از دانشجویان فارسی زبان تمایل داشتند در نحوه نگارش کلمات انگلیسی، از خود کلمه انگلیسی استفاده شود. از نظر شیوه جلب توجه، از تغییر رنگ بهره گرفته شود. در شیوه هم تراز کردن متون برای جملات فارسی، از هم‏ترازی Justified استفاده شود. از نظر نوع پس‏زمینه، پس‏زمینه ساده مورد استفاده قرار گیرد. از نظر نوع متن، Smart art مورد استفاده قرار گیرد. در کاربرد بولت، از بولت با فاصله کناری از عنوان کمک گرفته شود و جداسازی پاراگراف‏ها با ایجاد مکث بین آنها صورت گیرد.

تشکر و قدردانی

بدین وسیله نویسندگان مقاله مراتب تقدیر و تشکر خود را از معاونت محترم پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد به خاطر حمایت مالی از این طرح اعلام می‏دارند. نتایج به دست آمده از این تحقیق برگرفته از پایان نامه دوره عمومی دندانپزشکی است که با شماره 2557 در کتابخانه دانشکده دندانپزشکی مشهد به ثبت رسیده است.

  1. Levasseur DG, Sawyer JK. Pedagogy Meets PowerPoint: A Research Review of the Effects of Computer-Generated Slides in the Classroom. Review of Communication 2006; 6(1-2): 101-23.
  2. Collins J. Education Techniques for Lifelong Learning: Making a PowerPoint Presentation Radiographics 2004; 24(4): 1177-83.
  3. Holzl J. Twelve tips for effective PowerPoint presentations for the technologically challenged. Medical Teacher 1997; 19(3): 175-9.
  4. Hosseini Doust R. How to use power point effectively. Bimonthly of Education Strategies in Medical Sciences 2008; 1(2): 2-10
  5. Daffner RH. On Improvement of Scientific Presentations: Using PowerPoint. AJR Am J Roentgenol 2003; 181(1): 47-9.
  6. Doumant JL. The cognitive style of PowerPoint: The slides are not all evil. Technical Communication 2005; 52(1): 64-70.
  7. Klemm WR. Computer Slide Shows: A Trap for Bad Teaching. College Teaching 2007; 55(3): 121-4.
  8. D'Angelo JM, Woosley SA. Technology in the Classroom: Friend or Foe. Education 2007; 127(4): 462-71.
  9. Vetter R, Ward C, Shapiro S. Using color and text in multimedia projections. IEEE Multimedia 1995; 2(4): 46-54.
  10. Memarian H. Musts and must not in lectures by power point software. Mine Engineering Official Publication of Iranian Engineering Society 2011; 13: 22-29.
  11. Harolds JA. Tips for Giving a Memorable Presentation, Part IV: Using and Composing PowerPoint Slides. Clinical Nuclearmedicine 2012; 37(10): 977-80.
  12. Kosslyn SM. clear and to the point. 8 psychological principles for compelling PowerPoint presentations. New York: Oxford University Press; 2007.
  13. Apperson JM, Laws EL, Scepansky JA. An assessment of student preferences for PowerPoint presentation structure in undergraduate courses. Computers & Education 2008; 50(1): 148-53.
  14. Greco M, Stucchi N, Zavagno D, Marino B. On the Portability of Computer-Generated Presentations: The Effect of Text-Background Color Combinations on Text Legibility. Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society 2008; 50: 821-33.
  15. Shieh K-K, Lai Y-KEffects of ambient illumination, luminance contrast, and stimulus type on subjective preference of VDT target and background color combinations. Percept Mot Skills 2008; 107(2): 336-52.
  16. Apperson JM, Laws EL, Scepansky JA. The impact of presentation graphics on students’ experience in the classroom. Computers & Education 2006; 47(1): 116-26.
  17. Szabo A, Hastings N. Using IT in the undergraduate classroom: Should we replace the blackboard with PowerPoint? Computers & Education 2000; 35(3): 175-87.