بررسی دو ساله شکستگی‏ های فک و صورت در رادیوگرافی‏ های متداول مراجعین بخش رادیولوژی دانشکده دندانپزشکی مشهد

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار رادیولوژی دهان، فک و صورت، مرکز تحقیقات بیماری های فک و صورت، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد

2 مربی رادیولوژی دهان، فک و صورت، مرکز تحقیقات بیماری های فک و صورت ، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد

3 دانشیار رادیولوژی دهان، فک و صورت، مرکز تحقیقات دندانپزشکی، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد

4 دندانپزشک

چکیده

مقدمه: کاربرد روزافزون وسایل نقلیه موتوری و سایر حوادث غیرمترقبه، بشر را در معرض صدمات ناشی از تروماهای مختلف قرار داده است. شکستگی‏های ناحیه فک و صورت به سبب ایجاد ناهنجاری در رشد بعضی استخوان‏ها و دفورمیتی می‏تواند تاثیر دائمی در زندگی افراد داشته باشد. هدف این مطالعه بررسی شیوع شکستگی‌های فک و صورت، اتیولوژی، سن و جنس مراجعین کلینیک رادیولوژی دانشکده دندانپزشکی مشهد در یک دوره دو ساله بود.
مواد و روش‏ها: در این مطالعه مقطعی– توصیفی رادیوگرافی‏های کانونشنال 127 مراجعه‏کننده به بخش رادیولوژی دانشکده دندانپزشکی مشهد با شکایت تروما در ناحیه فک و صورت در سال‏های 1387 تا 1389 به عنوان جامعه پژوهش بررسی شد. تعداد، انواع شکستگی‏ها، علت، جنس، سن و میزان تحصیلات بیمار ثبت شد (05/0α=).
یافته‏ها: از 127 بیمار ترومایی، 93 بیمار دارای شکستگی بودند. حداقل سن بیماران 2 و حداکثر سن 83 سال بود. 75 نفر از این بیماران، مرد با متوسط سنی 8/13±83/25 سال و 18 نفر زن با میانگین سنی 7/10±33/20سال بودند. شیوع شکستگی در مردان (6/80 درصد) بیشتر از زنان (4/19 درصد) بود. مکان‏های شکستگی در هر دو جنس به ترتیب شیوع، فک پایین (5/35 درصد)، دنتوآلوئول (2/31 درصد) و فک پایین توام با ناحیه دنتوالوئول (5/21 درصد) بودند. شایع‏ترین علل شکستگی فک و صورت تصادفات وسایل نقلیه (9/55 درصد) بود. سقوط (9/26 درصد) و ضرب و جرح (8/10 درصد) در مراتب بعدی قرار گرفتند. شیوع شکستگی متعدد 7/2 برابر شکستگی منفرد بود. بیشترین میزان شکستگی در افراد بیسواد و زیر دیپلم مشاهده شد.
نتیجه گیری: در مطالعه حاضر، شکستگی در مردان بیشتر از زنان بود. شایع‏ترین محل شکستگی استخوان فک پایین بود. تصادف با وسایل نقلیه موتوری عمده‏ترین علت شکستگی‏ها محسوب گردید. با توجه به شیوع شکستگی در افراد جوان، ارتقای آگاهی در زمینه رعایت اصول ایمنی و بکارگیری وسایل ایمنی شخصی توصیه می‏گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Two Year Evaluation of Maxillofacial Fractures in Conventional Radiographs of Patients Referring to Radiology Department of Mashhad Dental School

نویسندگان [English]

  • Najmeh Anbiaee 1
  • Azam Ahmadian Yazdi 2
  • Ali Bagherpour 3
  • Mehrshid Ghaziani 4
1 Associate Professor of Oral & Maxillofacial Radiology, Oral & Maxillofacial Diseases Research Center, School of Dentistry, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad, Iran
2 Instructor of Oral & Maxillofacial Radiology, Oral & Maxillofacial Diseases Research Center, School of Dentistry, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad, Iran
3 Associate Professor of Oral & Maxillofacial Radiology, Dental Research Center, School of Dentistry, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad, Iran
4 Dentist
چکیده [English]

Introduction: Ever-increasing motor vehicle usage and other unpredictable incidents have increased the risk of injury due to trauma. The maxillofacial fractures cause growth defect in some bones and face deformities which may affect people’s life permanently. The aim of this study was to evaluate the incidence, etiology, gender and age of patients with maxillofacial fractures through conventional radiography during two years.
Materials & Methods: In this descriptive study, routine radiographs of 127 patients with maxillofacial trauma referring to radiology department of Mashhad Dental School were evaluated during two years (2008-2010). The number, etiology, type and anatomic site of the fracture as well as gender, age and educational level of the patients were recorded. The data were analyzed using SPSS 15.
Results: A total of 93 out of 127 patients had maxillofacial fractures. The patients with fracture had the age range of 2 to 82 years, including 75 males (mean age 25.83±13.8) and 18 females mean age 20.33±10.7). More fractures were observed in men (80.6%) than women (19.4%). Mandible bone was the most frequent site of fracture (35.5%) in both genders, followed by dentoalveolar fracture (31.2%) and Mandible bone + dentoalveolar fracture (21.5%). Furthermore, the main cause of fractures was vehicle accident (55.9%) followed by falling (26.9%) and assault (10.8%). Multiple fractures occurred 2.7 times more than single fractures. Most fractures occurred in patients with low educational status.
Conclusion:In the present study, fractures were more common in men. The mandible bone was the most prevalent site of fracture. The main cause of fractures was motor vehicle accidents. As the fractures occur more commonly in young adults, improving people’s awareness regarding principal safety measures and personal protection is recommended.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Maxillofacial fractures
  • Trauma
  • conventional radiography

مقدمه

پیشرفت تکنولوژی وکاربرد روزافزون وسایل نقلیه موتوری و سایر حوادث غیرمترقبه، بشر را در معرض صدمات ناشی از تروماهای مختلف قرار می‏دهد، به طوری که امروزه شاهد افزایش چشمگیری در میزان آسیب‏های فک و صورت هستیم. در مطالعات انجام شده مهمترین علل شکستگی‏های فک و صورت، تصادف با وسایل نقلیه، سقوط، ضرب و جرح و آسیب‏های ورزشی بیان شده است.(5-1) مطالعات Singh و همکاران(3) در هندوستان نشان داد که عمده‏ترین علت صدمات فک و صورت تصادفات جاده‏ای بود و سقوط از ارتفاع در مرتبه بعدی قرار گرفت. بر اساس نتایج این بررسی آسیب‏های فک و صورت در مردان شایع‏تر از زنان و شایع‏ترین محل آسیب دیده، استخوان فک پایین بود. براساس مطالعات Charcanovic و همکاران(6) در برزیل، حوادث دوچرخه سواری علت اصلی شکستگی‏های فک و صورت بیان گردید و شایع‏ترین مکان‏های شکستگی، استخوان فک پایین و بینی بود.

 شکستگی‏های ناحیه صورت تاثیر زیادی بر شکل، فرم صورت و زیبایی دارد. ایجاد ناهنجاری در رشد بعضی استخوان‏های فکین، اختلالات مفصل تمپورومندیبولار و اکلوژن، جابجایی و تحلیل استخوان‏ها، دفورمیتی صورت و از دست رفتن دندان‏ها از عوارض شکستگی‏های فک و صورت می‏باشد.(7و4و2و1) مطالعهHaug و Foss(8)نشان داد که کودکان به دلیل حجم بالاتر جمجمه نسبت به بدن در مقایسه با بزرگسالان، بیشتر مستعد ترومای کرانیوفاسیال هستند. Chatzistavrouو Basdra(9) در مطالعه‏ای بر روی کودکان یونانی دریافتند که تروماهای فک پائین به علت زمین خوردن و یا حوادث رانندگی باعث شکستگی ناحیه کندیل شده و اختلالات رشدی در صورت و مفصل TMJ

را باعث می‌شود.

ارزیابی کامل رادیوگرافی در ناحیه صورت و فکین به علت آناتومی پیچیده و روی هم افتادگی (Superimposition) ساختمان‏های اطراف مشکل بوده و گاهی بسیار گیج‏کننده و دشوار است، از همین رو تکنیک‏های مختلف تصویربرداری جهت بررسی این شکستگی‏ها مورد استفاده قرار می‏گیرد.(11و10و2) تحقیقات اخیر نشان داده است توموگرافی کامپیوتری با پرتو مخروطی (CBCT) روش تصویربرداری مناسبی برای تشخیص بهتر و دقیق‏تر شکستگی استخوان‏های صورت و جمجمه می‏باشد،(12و2) در تحقیق حاضر به علت سهولت دسترسی، رادیوگرافی‏های معمول نظیر تصاویر داخل دهانی، پانورامیک، نماهای خلفی- قدامی اسکال، لترال جمجمه و واترزجهت تشخیص شکستگی‏های ماگزیلوفاسیال مورد استفاده قرار گرفت.(4و2و1)

هدف این مطالعه بررسی علل تروماهای فک و صورت، نوع شکستگی، تفاوت‏های جنسی و سنی و سطح تحصیلات مراجعین ترومایی به بخش رادیولوژی دانشکده دندانپزشکی مشهد، جهت کمک به تشخیص بهتر، درمان و پیشگیری از عوارض شکستگی‏ها و اتخاذ تدابیر لازم می‏باشد.

مواد و روش‏ها

در این مطالعه مقطعی– توصیفی، از کل 19435 بیمار مراجعه‏کننده به بخش رادیولوژی دانشکده دندانپزشکی مشهد طی دو سال (1389 تا 1387)، تصاویر رادیوگرافی کانونشنال 127 بیمار با شکایت تروما به ناحیه فک و صورت به عنوان جامعه پژوهش مورد بررسی قرار گرفت. نتایج حاصل از بررسی رادیوگرافی‏ها و معاینه بیمار شامل تعداد، انواع و علت شکستگی‏ها و همچنین جنس، سن و میزان تحصیلات بیمار در چک لیست ثبت گردید. سپس با نرم افزار SPSS با ویرایش 15 و به کمک آمار توصیفی و تحلیلی پردازش داده‏ها انجام گردید. تصاویر رادیوگرافیک توسط متخصص رادیولوژی فک و صورت بررسی شد و در صورت مشکوک بودن به شکستگی و اهمیت تشخیص، رادیوگرافی‏های خارج دهانی متداول دیگر استفاده گردید. چنانچه با استفاده از رادیوگرافی‌های متداول تجویزی تشخیص قطعی به دست نمی‏آمد، نمونه از مطالعه خارج می‏شد. با توجه به تعداد کم بیماران هر گروه، جهت ارزیابی ارتباط متغیرهای کیفی آزمون دقیق فیشر مورد استفاده قرار گرفت. در همه آزمون‏ها سطح معنی‏داری 05/0 به عنوان سطح معنی‏داری در نظر گرفته شد.

یافته ها

در مطالعه حاضر تعداد 127 بیمار با سابقه تروما به ناحیه سر و صورت مورد مطالعه قرار گرفت. از این تعداد 93 بیمار دارای شکستگی بودند (73 درصد). رادیوگرافی‏های مورد بررسی در این مطالعه شامل رادیوگرافی پانورامیک (3/76 درصد)، رادیوگرافی پری‏آپیکال، واترز، خلفی-قدامی جمجمه (PA skull)، تاون، کالدول و لترال نازال بودند.

در جدول 1 توزیع سنی جمعیت مورد مطالعه و میانگین سنی آنان آمده است. متوسط سنی مردان 83/25 سال و زنان 33/20 سال بود. 6/80 درصد بیماران ترومایی مرد و 4/19 درصد زن بودند. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد میانگین سنی در شکستگی‏های فک پایین و دنتوآلوئولار به ترتیب 76/21 و 31/21 سال و در شکستگی‏های متعدد (فک پایین + اربیت + کمپلکس زایگوما) و نازال به ترتیب 44 و 6/42 سال بود.

در بررسی محل شکستگی، شایع‏ترین مکان شکستگی در هر دو جنس به ترتیب فک پایین و دنتوآلوئول بود. در جنس مذکر استخوان نازال، زایگوما و مجموعه فک پایین + اربیت + کمپلکس زایگوما و در جنس مونث استخوان زایگوما، نازال و مجموعه فک پایین + اربیت + کمپلکس زایگوما به ترتیب کمترین میزان شیوع را نشان دادند. شیوع شکستگی نازال در مردان، 3/5 درصد و در زنان، 5/5 درصد و تقریباً برابر بود. همچنین شیوع شکستگی فک پایین و دنتوآلوئول در زنان (به ترتیب 9/38 و 3/33 درصد) کمی بیشتر از مردان (به ترتیب 7/34 و 7/30 درصد) و شکستگی توام فک پایین و دنتوآلوئول در مردان 36/1 برابر زنان به دست آمد. نتایج آزمون دقیق فیشر نشان داد جنسیت و محل شکستگی مستقل از یکدیگر می‏باشند (979/0=P و 199/1=2χExact: ) (جدول2).


جدول 1 :توزیع سنیجمعیت مورد مطالعه (بر حسب سال) در دو جنس

حداکثر سن

حداقل سن

انحراف معیار

میانگین سن

تعداد (درصد)

جنس

83

2

86/13

83/25

75 (6/80)

مذکر

39

4

7/10

33/20

18 (4/19)

مونث

83

2

43/13

76/24

93 (0/100)

کل

 


 

 

 

 

 

جدول 2:توزیع فراوانی جایگاه‏های شکستگی به تفکیک جنس

محل شکستگی

جنس(درصد) تعداد

کل

(درصد) تعداد

مذکر

مونث

استخوان بینی

 (3/5) 4

 (5/5) 1

(4/5) 5

فک پایین

 (7/34) 26

 (9/38) 7

 (5/35) 33

دنتوآلوئول

 (7/30) 23

 (3/33) 6

 (2/31) 29

فک پایین و دنتو آلوئول

)7/22) 17

(7/16) 3

(5/21) 20

فک پایین+اربیت+کمپلکس زایگوما

 (6/2) 2

(0/0) 0

(1/2) 2

استخوان زایگوما

 (0/4) 3

 (6/5) 1

 (3/4) 4

کل

 (0/100) 75

(0/100) 18

 (0/100) 93

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
نتایج بررسی در زمینه فراوانی شکستگی‏های منفرد و متعدد بیانگر این مطلب است که شکستگی‏های متعدد با 68 مورد (1/73 درصد) حدود 72/2 برابر شکستگی‏های منفرد بودند. یافته‏های حاصل از مطالعه اتیولوژی تروما و فراوانی شکستگی‏های منفرد و متعدد در رابطه با علل، در نمودار 1 و جدول 3 ارائه گردیده است. براساس نتایج آزمون دقیق فیشر، بین تعداد شکستگی و اتیولوژی ارتباط معنی‏داری وجودنداشت (555/0=Pو 042/3=2χExact: ). براساس داده‏ها عمده‏ترین اتیولوژی شکستگی‏های ناحیه فک و صورت اعم از منفرد و متعدد، حوادث ناشی از وسایل نقلیه موتوری (9/55 درصد) بود. عللی نظیر سقوط (9/26 درصد) و ضرب و جرح (8/10 درصد) در مراتب بعدی قرار گرفتند. بیشترین میزان شکستگی در افراد بیسواد و زیر دیپلم (85 درصد) مشاهده شد. شایع‏ترین علت شکستگی در این افراد نیز به ترتیب در رابطه با حوادث وسایل نقلیه، سقوط و ضرب و جرح به دست آمد.
 


جدول 3 : توزیع فراوانی شکستگی‏های منفرد و متعدد بر اساس اتیولوژی

تعدد شکستگی

اتیولوژی (درصد) تعداد

کل

(درصد) تعداد

وسایل نقلیه

حوادث ورزشی

ضرب و جرح

سقوط

سایر عوامل

منفرد

 (0/52)13

(0/8) 2

(0/12) 3

 (0/24) 6

 (0/4) 1

 (0/100) 25

متعدد

 (4/57) 39

(5/1) 1

(3/10) 7

 (9/27) 19

 (9/2) 2

 (0/100) 68

کل

 (9/55) 52

(2/3) 3

 (8/10) 10

 (9/26) 25

 (2/3) 3

 (0/100) 93

 

  

 

 

 

 

 

 

نمودار 1 : توزیع فراوانی علل مختلف تروما در افراد مورد مطالعه

 

 

بحث

شیوع شکستگی‏ها و علل آنها در کشورهای پیشرفته و در حال توسعه متفاوت می‏باشد. بدیهی است عدم تشخیص و درمان به موقع شکستگی‏های صورت می‏تواند موجبات ناهنجاری‏های رشدی، دفورمیتی‏های صورتی و از دست رفتن دندان‏ها را فراهم سازد. اگرچه امروزه توموگرافی کامپیوتری با پرتو مخروطی (CBCT) روش تصویربرداری مناسبی برای تشخیص بهتر شکستگی استخوان‏های صورت و جمجمه می‏باشد.(12-10و2) با این حال در این تحقیق به سبب عدم دسترسی به این سیستم تصویربرداری، جهت تشخیص و طرح درمان شکستگی‏های ماگزیلوفاسیال در بیماران ترومایی، رادیوگرافی‏های متداول تجویزی مورد استفاده قرار گرفت.

نتایج مطالعه بر روی تصاویر رادیوگرافی کانونشنال 127 بیمار ترومایی موید آن بود که 27 درصد از بیماران فاقد شکستگی بودند. این یافته بیانگر این مطلب می‏باشد که مراجعه بیماران با صدمات صورتی حاد و شدید به دانشکده دندانپزشکی کمتر از مراکز پزشکی است. از طرفی برخی شکستگی‏ها در رادیوگرافی‏های متداول تشخیص داده نمی‏شوند و شاید استفاده از تکنیک‏های تصویربرداری اختصاصی‏تر مانند CBCT یا CT بتواند نتیجه دقیق‏تری بدهد. تعداد کم بیماران مانع از این شد که بتوانیم روی اطلاعات به دست آمده بررسی‏های آماری تحلیلی انجام دهیم لذا یافته‏ها به صورت توصیفی بیان شد.

بر اساس نتایج این پژوهش متوسط سنی مردان 83/25 سال و زنان 33/20 سال بود که این یافته تقریباً با نتایج اکثر مطالعات مشابهت دارد.(16-13و5) اگرچه مطالعاتی شیوع شکستگی را در افراد جوان‏تر و متعاقب ضربات حاد صورتی گزارش نموده اند.(18و17) براساس اظهارات Haug و Foss(8) کودکان در مقایسه با بزرگسالان، به دلیل حجم بالاتر جمجمه نسبت به بدن، بیشتر مستعد ترومای کرانیوفاسیال می‏باشند. این تفاوت می‏تواند ناشی از عدم مراجعه بیماران با صدمات صورتی حاد به دانشکده دندانپزشکی و همچنین عدم تشخیص شکستگی به علت دسترس نبودن CBCT یا CT در تحقیق ما باشد.

با توجه به نتایج این پژوهش، 6/80 درصد بیماران ترومایی مرد و 4/19 درصد زن بودند (جدول 2). بنابر این در پژوهش ما نسبت بیماران ترومایی مرد بیشتر و حدود 3/4 برابر زنان بوده است که این یافته با نتایج سایر مطالعات مشابه دراین زمینه منطبق می‏باشد.(21-19و13و5و3) با در نظرگیری فعالیت بیشتر مردان در سطح جامعه و اتیولوژی عمده شکستگی‏ها، تصادفات و حوادث رانندگی، این امر توجیه‏پذیر است. البته شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی هر جامعه می‏تواند این نسبت را تحت تاثیر قرار دهد. بدیهی است، انتظار می‏رود امروزه با ایجاد شرایط کاری برای زنان در جوامع رو به رشد و در حال توسعه، این نسبت تغییر یافته و کاهش یابد.

در مطالعه ما شایع‏ترین مکان‏های شکستگی در هر دو جنس به ترتیب فک پایین، دنتوآلوئول و شکستگی توام فک پایین و دنتوآلوئول به دست آمد. شکستگی‏های نازال و زایگوما در رده بعدی قرار گرفتند. به طور کلی شایع‏ترین محل شکستگی در این بررسی فک پایین بود. این یافته با نتایج تحقیقات سایر محققین منطبق می‏باشد.(23و22و19و18و6و3) ولی نتایج برخی تحقیقات روی گروه سنی بزرگسال و با استفاده از تصاویر سی تی اسکن نشان‏دهنده شیوع بیشتر شکستگی در استخوان نازال، کمپلکس زایگوماتیکو ماگزیلاری و استخوان زایگوما می‏باشد.(24و17و5و3) که این یافته با نتایج حاصله از مطالعه حاضر مغایرت دارد. استفاده از تصاویر سی تی اسکن در مطالعات فوق و عدم مشاهده برخی شکستگی‏های قسمت‏های میانی صورت در رادیوگرافی‏های کانونشنال مورد مطالعه ما، توجیهی برای این اختلاف است. این مطلب موید اهمیت کاربرد تکنیک‏های تصویر برداری اختصاصی تر مانند CBCT یا CT به ویژه در تشخیص شکستگی‏های قسمت‏های میانی صورت می‏باشد.

شایع‏ترین علت شکستگی ناحیه فک و صورت در این پژوهش، حوادث رانندگی و تصادفات ناشی از وسایل نقلیه موتوری و در مراتب بعدی سقوط و ضرب و جرح بود. این نتیجه با تحقیقات اپیدمیولوژیکی که در برخی کشور‏های آسیایی و جهان سوم انجام شده همخوانی دارد.(19و14و5و3) با این حال مطالعات انجام شده در این زمینه توسط سایر محققین در کشورهایی مانند برزیل، اسپانیا، یونان و استرالیا شایع‏ترین اتیولوژی شکستگی‏ها را سقوط، حوادث ناشی از ورزش به ویژه دوچرخه سواری و اسکی بیان نموده‏اند.(24و20و18و16و6) این امر می‏تواند ناشی از ساختار‏های اجتماعی و فرهنگی جوامع توسعه یافته در ارتباط با داشتن آگاهی و دانش این جوامع درخصوص نقش ورزش در سلامتی جسمی و روانی باشد. از آنجایی که حوادث وسایل نقلیه موتوری شایع‏ترین علت شکستگی‏های فک و صورت در این مطالعه بوده است، لذا اهمیت رعایت اصول ایمنی از طریق آموزش‏های دوره‏ای و مدون، متناسب با گروه سنی و از طریق مراجع ذیصلاح متذکر می‏گردد.

با توجه به نتایج مطالعه حاضر، شکستگی های متعدد حدود 72/2 برابر شکستگی‏های منفرد ناحیه فک و صورت از نوع متعدد بودند. عمده‏ترین اتیولوژی شکستگی‏های ناحیه فک و صورت اعم از منفرد و متعدد نیز مرتبط با آسیب وسایل نقلیه موتوری بودند. سقوط و ضرب و جرح در مراتب بعدی قرار گرفتند. با در نظر گرفتن این که در این بررسی، شکستگی هر دندان و استخوان آن یک شکستگی مجزا در نظر گرفته شد و در بسیاری از موارد شکستگی چندین دندان را درگیر کرده بود لذا شیوع بیشتر شکستگی‏های متعدد نسبت به منفرد قابل توجیه است.

شیوع بیشتر شکستگی به علت حوادث رانندگی در افراد بیسواد و زیر دیپلم (85 درصد) می‏تواند در رابطه با مسایل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سن پایین این افراد باشد که منجر به عدم اگاهی و آشنایی با قوانین راهنمایی و رانندگی و رعایت اصول ایمنی می‏گردد.

نتیجه گیری

در این مطالعه شایع‏ترین محل شکستگی در مراجعین ترومایی به بخش رادیولوژی فک و صورت دانشکده دندانپزشکی مشهد در رادیوگرافی‏های متداول، شکستگی فک پایین و عمده‏ترین علت شکستگی تصادف با وسایل نقلیه موتوری به دست آمد. همچنین پایین بودن میزان شکستگی استخوان نازال نسبت به سایر مطالعات، اهمیت بکارگیری تکنیک‏های پیشرفته تصویربرداری مانند CBCT و یا CT را متذکر می‏سازد.

تشکر و قدردانی

با تقدیر و تشکر از معاونت محترم پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی و دانشکده دندانپزشکی مشهد که ما را در انجام پژوهش حاضر یاری نمودند. این مقاله از پایان‏نامه دوره دکترای عمومی دندانپزشکی به شماره 2426 در کتابخانه دانشکده دندانپزشکی مشهد استخراج گردیده است.

  1. Som PM,Brandwein MS. Facial fractures and postoperative findings. In: Som PM, Curtin HD. Head and Neck Imaging. 4th ed. St. Louis: Mosby CO; 2003. P. 374-438.
  2. Lam EWN. Trauma to teeth and facial structures. In: White SC, Pharoah MJ. Oral Radiology: Principles and Interpretation. 6th ed. St. Louis: Mosby CO; 2009. P. 541-61.
  3. Singh V, Malkunje L, Mohammad S, Singh N, Dhasmana S, Das SK. The maxillofacial injuries: A study. Natl J Maxillofac Surg 2012; 3(2): 166-71.
  4. Delbalso AM, Hall RE, Margaron JE. Radiographic evaluation of maxillofacial trauma. In:Delbalso AM. Maxillofacial Imaging. 1st ed. St. Louis: WB Saunders Co; 1990. P. 35-128.
  5. Mohajerani SH, Asghari S. Pattern of mid–facial fractures in Tehran, Iran. Dent Traumatol 2011; 27(2):
    131-4.
  6. Charcanovic BR, Souza LN, Freire-Maia B, Abreu MH. Facial fractures in children and adolescents: A retrospective study of 3 years in a hospital in Belo Horizonte, Brazil. Dent Traumatol 2010; 26(3): 262-70.
  7. Fonseca RJ, Maciani RD, Hendler BH. Oral and Maxillofacial Surgery. 4th ed. W.B. Saunders CO; 2000.
    P. 706.
  8. Haug RH, Foss J. Maxillofacial injures in pediatric patients. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2000; 90(2): 126-34.
  9. Chatzistavrou EK, Basdra EK. Conservative treatment of isolated condylar fractures in growing patients, World J Orthod 2007; 8(3): 241-8.
  10. Laine FJ, Conway WF, Laskin DM. Radiology of maxillofacial trauma. Curr Probl Diagn Radiol 1993; 22(4): 148-88.
  11. Stefanou E, Gritgalis P, Karyaba-Stylogianni E. Radiographic examination of middle face fractures. Odontostomatol Proodos 1990; 44(5): 361-8.
  12. Shintaku WH, Venturin JS, Azevedo B, Noujeim M. Applications of cone-beam computed tomography in fractures of the maxillofacial complex. Dent Traumatol 2009; 25(4): 358-66.
  13. Ansari MH. Maxillofacial fractures in Hamedan province, Iran: A retrospective study. J Craniomaxillofac Surg 2004; 32(1): 28-34.
  14. Bataineh AB. Etiology and incidence of maxillofacial fractures in the north of Jordan. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Endod 1998; 86(1): 31-5.
  15. Hächl O, Tuli T, Schwabegger A, Gassner R, Hachlo O. Maxillofacial trauma due to work–related accidents. Int J Oral Maxillofac Surg 2002; 31(1): 90-3.
  16. Gassner R, Ulmer H, Tuli T, Emshoff R. Incidence of oral and maxillofacial skiing injuries due to different injury mechanisms. J Oral Maxillofac Surg 1999; 57(9): 1068-73.
  17. Chapman VM, Fentoz, LZ, Gao D, Strain JD. Facial fractures in children: Unique patterns of injury observed by computed tomography. J Comput Assist Tomogr 2009; 33(1): 70-2.
  18. Scariot R, de Oliveira IA, Passeri LA, Rebellato NL, Muller PR. Maxillofacial injures in a group of Brazilian subjects under 18 years of age. J Appl Oral Sci 2009; 17(3): 195-8.
  19. Kadkhodaie MH. Three year review of facial fractures at a teaching hospital in northern Iran. Brit J Oral Max Surg 2006; 44(3): 229-31.
  20. Lee Kh, Chou HJ. Facial fractures in road cyclists. Aust Dent 2008; 53(3): 246-9.
  21. Royan SJ, Hamid AL, Kovilpillai FJ, Junid NZ, Mustafa WM. A prospective study on elderly patients with facial fractures in a developing country. Gerodontol 2008; 25(2):124-8.
  22. Imahara SD, Hopper RA, Wang J, Rivara FP, Klein MB. Patterns and outcomes of pediatric facial fractures in the United States: A survey of the national trauma data bank. J Am Coll Surg 2008; 207(5):710-6.
  23. Serena-Gomez E, Passeril A. Complication of mandible fractures related to substance abuse. J Oral Maxillofac Surg 2008; 66(10): 2028-34.
  24. Cavalcanti AL, Melo TR. Facial and oral injures in Brazilian children aged 5-17 years: 5- year review. Eur Arch Paediatr Dent 2008; 9(2): 102-4.