مقایسه میزان رضایتمندی بیماران از نگهدارنده های هاولی و فرم داده شده در خلأ

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد ارتودنسی، مرکز تحقیقات دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد، ایران

2 استادیار ارتودنسی، مرکز تحقیقات دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد، ایران

3 استادیار ارتودنسی، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی گرگان، گرگان، ایران

4 دانشجوی دندانپزشکی، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

مقدمه: دو ریتینر (نگهدارنده) هاولی (Hawley) و فرم داده شده در خلا با نام تجاری Essix معمولاً برای ریتنشن بعد از درمان ارتودنسی به کار می روند.  هدف از مطالعه حاضر مقایسه رضایتمندی بیماران از ریتینرهای Hawley و Essix بود.
مواد و روش ها: در این مطالعه بالینی، 90 بیمار 14 تا 25 ساله که تحت درمان ارتودنسی ثابت قرار گرفته بودند و نیاز به ریتینر داشتند، انتخاب و بر اساس پروتکل ریتنشن به سه گروه تقسیم شدند. در گروه اول، نگهدارنده Hawley به صورت 4 ماه تمام وقت و سپس شبانه استفاده شد. در گروه دوم(Essix4M)  بیماران از نگهدارنده Essix به صورت چهار ماه تمام وقت و سپس شبانه استفاده کردند. در گروه سوم (Essix1W) بیماران از نگهدارنده Essix به صورت یک هفته تمام وقت و سپس به صورت شبانه استفاده کردند. بررسی رضایتمندی بیماران 1 هفته و 8 ماه بعد از تحویل ریتینر توسط پرسشنامه انجام شد. داده ها با نرم افزار  SPSSدر سطح معنی داری 05/0 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
یافته ها: میزان رضایت کلی بر اساس جمع امتیاز حاصل از پرسشنامه هفته اول در گروه سوم (Essix1W) بیشتر از سایر گروه ها بود، اما تفاوت میان سه گروه معنی دار نبود (885/0P=). پس از گذشت 8 ماه از تحویل پلاک میزان رضایت کلی در گروهHawley  بیشتر از سایر گروه ها بود، ولی باز هم تفاوت بین گروه ها معنی دار نبود (118/0=P).
نتیجه گیری: در رابطه با رضایتمندی بیماران تفاوت معنی داری بین دو نوع ریتینرHawley  و Essix (با پروتکل های زمانی مختلف) مشاهده نشد. البته تفاوت های جزئی نشان دهنده محبوبیت کوتاه مدت پروتکل Essix1W و رضایت طولانی مدت بیماران از ریتینر Hawley بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Comparison of Patient Satisfaction with Hawley and Vacuum-formed Retainers

نویسندگان [English]

  • Baratali Ramazanzadeh 1
  • Farzaneh Ahrari 2
  • Zahra Sadat Hosseini 3
  • Mohsen Gholizadeh 4
1 Professor of Orthodontics, Dental Research Center, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad, Iran
2 Assistant Professor of Orthodontics, Dental Research Center, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad, Iran
3 Assistant Professor, Department of Orthodontics, School of Dentistry, Gorgan University of Medical Sciences, Gorgan, Iran
4 Dental Student, School of Dentistry, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Introduction:Hawley and vacuum-formed retainers, the latter with the commercial trademark of “Essix”, are commonly used for retention after orthodontic treatment. The present study aimed to compare patient satisfaction with Hawley and Essix retainers.
Methods and Materials: This clinical study was conducted on 90 patients aged 14-25 years who underwent fixed orthodontic treatment and required retainers. The selected patients were divided into three groups based on the retention protocols. In the first group, Hawley retainers were used for four months full time and then night-only. The patients in the second group (Essix4M) used Essix retainers for four months full-time and then night-only. In the third group (Essix1W), the patients used Essix retainers for one week full-time and then night-only. Patient satisfaction was assessed using questionnaires one week and eight months after applying the retainers. Data analysis was performed in SPSS at the significance level of pResults:Total score of patient satisfaction based on the completed questionnaires was higher in the Essix1W group after one week of retention compared to the other groups, while the difference between the groups was not significant (P=0.885). After eight months of using the retainers, the total score of patient satisfaction was higher in the Hawley group compared to the other groups, while the difference between the groups was not considered significant in this regard (P=0.118). 
Conclusion:According to the results, there was no significant difference in patient satisfaction between the Hawley and Essix groups (with different wear-time protocols). However, the insignificant differences in this regard indicated that the Essix1W protocol was more accepted at short-term intervals, whereas long-term satisfaction was higher with the Hawley retainers.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Retention
  • Retainer
  • Hawley
  • Vacuum-formed
  • Patient Satisfaction

مقدمه

از جمله مشکلاتی که ارتودنتیست‏ها همواره با آن مواجه بوده‏اند، ریلاپس (برگشت نتایج) پس از درمان می‏باشد. مطالعات طولانی مدت نشان می‏دهد که به دنبال یک دوره درمان ارتودنسی، ریلاپس، در حدود 70 درصد از بیماران اتفاق می‏افتد. اینکه کدام بیماران و به چه میزان دچار ریلاپس می‏شوند، به طور دقیق قابل پیش بینی نیست.(3-1) برای جلوگیری از ریلاپس اصطلاحی به نام ریتنشن وارد علم ارتودنسی شد. Moyers ریتنشن را به صورت نگهداری دندان‏ها در محل درمان شده در طی یک دوره زمانی بعد از درمان ارتودنسی تعریف کرد که این زمان برای حفظ نتایج به دست آمده ضروری می‏باشد.(4)

تئوری استفاده از نگهدارنده (ریتینر)‏‏های ارتودنسی در طی سال‏ها در حال تغییر و تحول بوده است. در حال حاضر محققین بر این باورند که برای حفظ نتایج مطلوب، بیماران بعد از درمان‏‏های ارتودنسی باید تا پایان عمر شب‏ها از ریتینر خود استفاده کنند(3) و این در تضاد با نظر ارتودنتیست‏ها در گذشته است که اعتقاد داشتند بعد از بازسازی الیاف پریودنشیوم دیگر نیازی به استفاده از ریتینرها نیست.(5)

ریتینر Hawley یکی از رایج ترین وسایل نگهدارنده در ارتودنسی می‏باشد. مزیت‏‏های این ریتینر عبارتند از بستن فضای بندها، بسته نگه داشتن فضای دندان‏های کشیده شده (در نوع تغییر یافته)، حفظ تورک انسیزورها و اجازه انجام حرکات عمودی به دندان‏‏های خلفی. ریتینر متحرک دیگری که در سال‏‏های اخیر بسیار مورد استقبال قرار گرفته است، ریتینر فرم داده شده در خلا (Vacuum-formed retainer) [VFR] با نام تجاری Essix می‏باشد. مزیت این ریتینرها زیبایی، راحتی استفاده، راحتی ساخت و تحریک قوام بافتی می‏باشد. از معایب این نوع ریتینر نیز می‏توان به کاهش میزان Settling عمودی دندان‏ها و پتانسیل شکستن آنها اشاره کرد.(6)

به دلیل متحرک بودن اکثر ریتینر‏ها همکاری بیمار در استفاده از آنها اهمیت فراوانی دارد.(7) امروزه تاکید بسیار زیادی روی روش‏‏های تحقیقاتی در زمینه آشنایی با دیدگاه و رضایتمندی بیماران وجود دارد، چرا که در درجه اول همکاری بیمار باعث پیشرفت درمان می‏شود و همکاری بیمار نیز صرف نظر از کارایی ریتینر‏ها بسیار وابسته به رضایت‏مندی وی می‏باشد.(8) تاکنون تحقیقات کمی در زمینه ارزیابی رضایت و همکاری بیماران در استفاده از پلاک‏های نگهدارنده ارتودنسی انجام شده است.(8) برخی مطالعات پیشین بر روی ویژگی‏‏های شخصیتی بیماران که ممکن است با همکاری آنها در استفاده از اپلاینس‏‏های ارتودنسی ارتباط داشته باشد، تمرکز کرده‏اند. با این حال نتایج بسیاری از این مطالعات متناقض و غیرقطعی است.(13-9) Nanda و Kierl(9) تلاش کردند تا همکاری بیماران را با فاکتور‏‏های نگرش نسبت به درمان، مطلوبیت اجتماعی، نیاز به تایید و نیاز به موفقیت ارتباط دهند، اما هیچ کدام از این متغیر‏ها به عنوان متغیر پیش بینی کننده قابل اطمینان نبودند. Mehra و همکارانش(10) اعلام کردند که اعتماد به نفس رابطه‏ی مستقیم با همکاری بیماران در استفاده از ریتینر دارد. Egolf و همکارانش(11) نیز اعلام کردند که درد و عدم احساس راحتی در اپلاینس‏‏های نگهدارنده عامل بازدارند‏های برای استفاده از آن‏ها و عدم همکاری بیماران می‏باشد. مطالعه نظام مندی توسط Littlewood و همکارانش(12) انجام شد که در آن نتیجه گرفتند شواهد کافی برای یافتن معیار‏‏های ریتینر مناسب از نظر بیماران وجود ندارد. Kouguchi و همکارانش(13) نشان دادند که 60 تا 70 درصد از بیماران و والدینشان ضرورت استفاده از نگهدارنده را فراموش کرده‏اند. در مطالعه ای که برای بررسی همکاری بیماران در استفاده از ریتینر‏ها توسط Wong  و Freer(14) انجام شد، نویسندگان نتیجه گرفتند که رابطه ای قوی بین راحتی پوشیدن ریتینر و همکاری بیمار وجود دارد.

 برخی مطالعات نیز سعی کرده‏اند که دیدگاه بیماران را در باره دو ریتینر Hawley و فرم داده شده در خلا مقایسه کنند. Stratton و Burkland(15) گزارش کردند که انتظار می‏رود ریتینری توسط بیماران انتخاب شود که پوشش آکریلی کمتری در سطح کام داشته باشد تا سختی در صحبت کردن و رفلکس تهوع را کاهش دهد.Hichens  و همکارانش(8) اعلام کردند که نگهدارنده‏‏های فرم داده شده در خلا نسبت به نگهدارنده‏‏های Hawley کمتر دچار شکستگی شده و بیشتر توسط بیماران ترجیح داده می‏شوند. Pratt و همکارانش(7) پرسشنامه ای را تنظیم و برای بیمارانی که درمان ارتودنسی را در 6 سال گذشته در مراکز آموزشی دریافت کرده بودند، فرستادند. نتایج آن‏ها نشان داد که شواهد با روند فعلی تغییر ریتینر Hawley به سمت ریتینر فرم داده شده در خلا که در حال حاضر بسیاری از ارتودنتیست‏ها به آن تمایل نشان داده‏اند، مخالف است. همچنین بیماران کمتر به زیبایی توجه کرده بودند و بین آن‏هایی که نگران زیبایی خود بودند نیز رضایت یکسانی از هر دو ریتینر مشاهده شد. پژوهش دیگری توسط Vig(16) انجام شد که  نشان داد همکاری اولیه بیماران در استفاده از ریتینر‏‏های فرم داده شده در خلأ بیشتر بود، اما در زمان‏‏های طولانی‏تر نگهدارنده‏ی Hawley توانسته بود رضایت بیشتر بیماران را به ارمغان بیاورد. همچنین همکاری بیماران تحت تاثیر سن، جنس و نوع ریتینر قرار داشت.(16)

با اینکه مطالعات ‏اندکی در زمینه دیدگاه و رضایت‏مندی بیماران انجام شده است، اما به طور کلی نارضایتی عمومی و جهانی از ریتینر‏‏های ارتودنسی در همان تعداد ‏اندک مقالات قابل توجه است. حتی بعضی بیماران، ریتینر‏ها را غیر راحت تر از اپلاینس‏‏های ثابت و متحرک نظیر هدگیر دانسته‏اند.(19-17) دلایل ذکر شده برای عدم تحمل بیماران در استفاده از ریتینرها عبارتند از دشواری در صحبت کردن و خوردن مایعات، زیاد شدن بزاق، بوی بد دهان، طعم بد و احساس ناراحتی کلی از وجود ریتینر در دهان.(8) با توجه به تأثیری که رضایتمندی بیماران از نوع پلاک روی همکاری آنان در استفاده از اپلاینس نگهدارنده و کاهش ریلاپس پس از درمان دارد و به واسطه‏ی کمبود اطلاعات موجود در این زمینه، در این تحقیق بر آن شدیم تا میزان رضایتمندی بیماران از دو نوع نگهدارنده Hawley و فرم داده شده در خلا را بررسی و مقایسه کنیم.

مواد و روش‏ها

این مطالعه‏ ی بالینی در دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد انجام گرفت. نمونه ‏ها شامل 90 بیمار 14 تا 25 ساله بودند که در بخش ارتودنسی دانشکده دندانپزشکی مشهد تحت درمان ارتودنسی ثابت قرار گرفته و نیاز به ریتنر داشتند.

بیماران به صورت  تصادفی به سه گروه تقسیم شدند:

در گروه اول (Hawley)، افراد از ریتینر Hawley (هاولی) در فک بالا و پایین استفاده کردند. (تصویر 1) این ریتینر‏ها از پلیت آکریلی، کلاسپ ادامز روی مولر‏های اول (ساخته شده از سیم 028/0 اینچ استنلس استیل) و لبیال بو کانین تا کانین (ساخته شده از سیم 028/0 اینچ استنلس استیل) تشکیل شده بود. به بیماران آموزش داده شد که 4 ماه ریتینر را به صورت تمام وقت استفاده و فقط برای غذا خوردن و رعایت بهداشت آن را از دهان خارج کنند. پس از پایان 4 ماه، بیماران فقط شب‏ها (به مدت 12 ساعت)  از ریتینر استفاده کردند.

در گروه دوم (Essix4M)، افراد از ریتینر Essix در فک بالا و پایین استفاده کردند. (تصویر 2)  این ریتینر‏ها با استفاده از ورقه‏‏ های پلی وینیل سایلوکسان با ضخامت mm 1 ساخته شد. ریتینر Essix به میزان 1 تا 2 میلی متر بر روی لثه در سمت لبیال و 3 تا 4 میلی متر بر روی لثه در سمت پالاتال گسترش یافت. پوشش سطح اکلوزال تا دیستالی ترین دندان رویش یافته ادامه داده شد. به بیماران آموزش داده شد که 4 ماه ریتینر را به صورت تمام وقت استفاده و فقط برای غذا خوردن و رعایت بهداشت آن را از دهان خارج کنند. پس از پایان 4 ماه بیماران فقط شب‏ها (به مدت 12 ساعت) از ریتینر استفاده کردند.

 

 

تصویر 1 : ریتینر Hawley

 

تصویر 2 : ریتینر Essix

 

در گروه سوم (Essix1W)، افراد از ریتینر Essix در فک بالا و پایین استفاده کردند. این ریتینر مشابه ریتینر استفاده شده در گروه دوم ساخته شد. به بیماران آموزش داده شد که ریتینر را یک هفته به صورت تمام وقت استفاده و فقط برای غذا خوردن و رعایت بهداشت آن را از دهان خارج کنند. پس از پایان یک هفته بیماران فقط شب‏ها (به مدت 12 ساعت) از ریتینر استفاده می‏کردند.

قالبگیری آلژینات برای ساخت ریتینرها بلافاصله بعد از برداشتن دستگاه‏‏های ارتودنسی انجام گرفت. ریتینر‏ها در عرض 24 تا 48 ساعت بعد از برداشتن دستگاه‏ها ساخته و به بیماران تحویل داده شدند. به منظور استانداردسازی مطالعه، تمام کست‏ها و ریتینر‏ها توسط یک تکنسین ساخته  شد (هر نوع ریتینر توسط یک نفر). برای بررسی رضایتمندی بیماران، 1 هفته و 8 ماه بعد از تحویل ریتینر به آنها پرسشنامه‏هایی داده شد. فرم پرسشنامه در انتهای مقاله ضمیمه می‏باشد. پرسشنامه‏‏های ارائه شده پس از یک هفته و پس از 8 ماه با هم کمی تفاوت داشتند. قبل از انجام تحقیق، پرسشنامه به 10 بیمار (به جز بیماران مطالعه) با فاصله زمانی یک هفته داده شد و پایایی آن با محاسبه آلفای کرونباخ (84/0(α= به دست آمد. روایی محتوای پرسشنامه با بررسی سؤالات آن توسط 10 نفر از متخصصان ارتودنسی تأیید گردید.

پرسشنامه‏‏ های مورد استفاده در این تحقیق از سه قسمت تشکیل شده بود: قسمت اول مربوط به اطلاعات کلی بیماران، قسمت دوم مربوط به زمان استفاده از ریتینر و قسمت سوم مربوط به میزان راحتی بیماران در استفاده از ریتینر بود. در گزینه سوال‏ها از اعداد 0 تا 4 استفاده شده بود که عدد 0 معادل هرگز، عدد 1 معادل خیلی کم، عدد 2 معادل کم، عدد 3 معادل زیاد و عدد 4 معادل خیلی زیاد بوده است. سوال‏ها طوری طراحی شده بود که هرچه عدد گزینه بالاتر می‏رفت، نشان دهنده رضایت کمتر بیمار و هر چه عدد گزینه به صفر نزدیک تر می‏شد، نشان دهنده رضایت بیشتر بیمار بود. به منظور بررسی میزان رضایت‏مندی کلی بیماران، اعداد حاصل از هریک از پرسش‏ها با یکدیگر جمع شد و بر تعداد سؤالات تقسیم شد تا بتوان میزان رضایت را به طور میانگین در هر گروه محاسبه کرد.

به منظور مقایسه داده‏‏های کیفی اسمی، از آزمون Pearson chi-square و در داده‏‏های کیفی رتبه ای از آزمون Kruskal-wallis استفاده شد. آزمون ANOVA برای مقایسه نمرات به دست آمده از پرسش نامه‏ها بین گروه‏‏های مختلف به کار رفت. داده‏ها با نرم افزار SPSS  با ویرایش 20 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و در تمامی موارد سطح معنی‏داری 05/0 در نظر گرفته شد.

یافته ‏ها

در این مطالعه تعداد 90 بیمار شرکت نمودند. در انتهای مطالعه تعداد دو بیمار در گروه Hawley و تعداد 3 بیمار در هر یک از گروه‏های Essix4M و Essix1W جهت ارزیابی در دسترس نبودند و اطلاعات پرسشنامه دوم آنها لحاظ نگردید.

بر اساس پرسشنامه کامل شده توسط بیماران مشخص شد که بیشتر بیماران در هر سه گروه در طی هفته اول به طور متوسط 17 تا 24 ساعت در شبانه روز از پلاک‏ها استفاده نموده‏اند. آزمون Kruskal-wallis نشان داد که اختلاف میان سه گروه از این نظر معنی‏دار نبود (581/0P=) (جدول 1). مدت زمان بازگشت تکلم به حالت عادی در اکثر افراد بین 6 تا 7 روز طول کشید و این مدت زمان بین سه گروه تفاوت معنی‏داری نداشت (415/0P=) (جدول 1). همچنین مدت زمان بازگشت میزان بزاق به حالت عادی در حدود 50 درصد افراد بین 3 تا 5 روز طول کشید و این مدت زمان بین سه گروه تفاوت معنی‏داری نداشت (278/0P=).

بر اساس نظر بیماران، بیشتر افراد در هر سه گروه از حفظ نتیجه درمان رضایت داشتند و تفاوت میان سه نوع ریتینر از این نظر معنی‏دار نبود (690/0P=) (جدول 1).

پس از گذشت 8 ماه از تحویل پلاک، با آنالیز داده‏‏های پرسشنامه مشخص شد که بیش از 90 درصد از بیماران در هر سه گروه، در طی 8 ماه، به طور متوسط 7-6 روز در هفته از پلاک‏ها استفاده کرده بودند. مقایسه نتایج سه گروه نشان داد که اختلاف میان سه گروه از این نظر معنی‏دار نبوده است (195/0P=).

  همچنین در هر سه گروه در طی 4 ماه آخر به طور متوسط 12-9 ساعت در روز از پلاک‏ها استفاده شده بود. مقایسه نتایج سه گروه نشان داد که اختلاف میان سه گروه از این نظر معنی‏دار نبوده است (417/0P=). بر اساس بررسی‏‏های انجام شده حدود 7-4 درصد از افراد مورد مطالعه پلاک خود را در طی 8 ماه گم کرده بودند. مقایسه آماری نشان داد که تفاوت میان گروه‏‏های مختلف از این نظر معنی‏دار نبوده است (817/0P=) (جدول 2). همچنین در حدود 11-7 درصد موارد، شکستن پلاک در طی 8 ماه اتفاق افتاد. بر اساس آمار، تفاوت میان گروه‏‏های مختلف از این نظر معنی‏دار نبوده است (842/0P=) (جدول 2).

بر اساس نظر بیماران، اکثر افراد در هر سه گروه از حفظ نتیجه درمان ارتودنسی خود رضایت داشتند، به این صورت که در گروه‏‏های Hawley، Essix4M و Essix1W میزان رضایت از حفظ نتیجه درمان ارتودنسی طبق نظر بیماران به ترتیب برابر 9/92 درصد، 100 درصد و 6/92 درصد به دست آمد. بررسی آماری نشان داد که تفاوت میان سه گروه از این نظر معنی‏دار نبوده است (356/0P=) (جدول 2).

وقتی اعداد به دست آمده از سؤالات مربوط به قسمت سوم پرسشنامه هفته اول با یکدیگر جمع و بر تعداد سؤالات تقسیم شد مشخص گردید که میزان رضایت کلی بر اساس امتیازات حاصل از پرسشنامه هفته اول به صورت زیر بوده است:

Essix1W>Essix4M> Hawley، اما مقایسه آماری با استفاده از آزمون One-Way ANOVA نشان داد که تفاوت میان سه گروه معنی‏دار نبوده است (836/0=P) (جدول 3).

 

جدول 1 : توزیع فراوانی نتایج به دست آمده از پرسشنامه هفته اول بر حسب درصد بیماران در گروه‏‏های مختلف مورد بررسی

 

 

Hawley

تعداد (درصد)

Essix4M

تعداد (درصد)

Essix1W

تعداد (درصد)

نتیجه آزمون

مدت استفاده از پلاک در طی شبانه روز

9 تا 16 ساعت

2 (7/6)

2 (7/6)

4 (3/13)

P=*581/0

X2 =085/1

17 تا 24 ساعت

28 (3/93)

28 (3/93)

26 (7/86)

مدت زمان بازگشت تکلم

 

2-1 روز

7 (3/23)

9 (0/30)

6 (0/20)

*415/0 P=

X2=759/1

 

5-3 روز

11 (7/36)

10 (3/33)

8 (7/26)

7-6 روز

12 (0/40)

11 (7/36)

16 (3/53)

رضایت از حفظ نتیجه درمان

بله

28 (3/93)

26 (7/86)

27 (0/90)

**690/0 P=

X2 =741/0

خیر

2 (7/6)

4 (3/13)

3 (0/10)

* آزمون Kruskal-wallis

** آزمون Exact Chi-square

  

جدول 2 : توزیع فراوانی نتایج به دست آمده از پرسشنامه انتهای مطالعه (پس از 8 ماه) بر حسب درصد بیماران در گروه‏‏های مورد بررسی.

 

 

Hawley

تعداد (درصد)

Essix4M

تعداد (درصد)

Essix1W

تعداد (درصد)

نتیجه آزمون

Exact Chi-square

میزان گم شدن پلاک

بله

2 (1/7)

2 (4/7)

1 (7/3)

P=817/0

X2 =405/0

خیر

26 (9/92)

25 (6/92)

26 (3/96)

میزان شکسته شدن پلاک

بله

2 (1/7)

3 (1/11)

2 (4/7)

P=842/0

X2 =343/0

خیر

26 (9/92)

24 (9/88)

25 (6/92)

رضایت از حفظ نتیجه درمان

بله

26 (9/92)

27 (0/100)

25 (6/92)

P=356/0

X2 =066/2

خیر

2 (1/7)

0 (0/0)

2 (4/7)

 

جدول 3 : میانگین، انحراف معیار، حداقل و حداکثر امتیازات بدست آمده میزان رضایت کلی از پرسشنامه هفته اول و پرسشنامه انتهای مطالعه در گروه‏های مورد بررسی

زمان

گروه

تعداد

میانگین

انحراف معیار

حداقل

حداکثر

هفته اول

Hawley

30

77/1

242/0

4/1

2/2

Essix4M

30

76/1

194/0

3/1

2/2

Essix1W

30

74/1

254/0

2/1

2/2

نتیجه آزمون آنالیز واریانس یک طرفه

836/0P=  و 179/0F=

 

 

 

 

 

 

 

8 ماه بعد

Hawley

28

22/1

280/0

7/0

7/1

Essix4M

27

36/1

251/0

9/0

9/1

Essix1W

27

25/1

256/0

7/0

9/1

نتیجه آزمون آنالیز واریانس یک طرفه

114/0P=  و  229/2F=

 

 بحث

در این مطالعه میزان رضایت از دو نگهدارنده Hawley و فرم داده شده در خلا ( با دو پروتکل زمانی مختلف) مورد مقایسه قرار گرفت و از بیمارانی که درمان ارتودنسی آنها به پایان رسیده بود خواسته شد تا یک هفته و سپس هشت ماه پس از تحویل نگهدارنده پرسشنامه رضایت‏مندی را تکمیل کنند. با توجه به فقدان پرسش نامه مناسب در زمینه مقایسه میزان رضایت‏مندی بیماران از نگهدارنده‏‏های ارتودنسی، در این مطالعه پرسش نامه جامعی برای این منظور طراحی شد. روایی و پایایی پرسشنامه نیز مورد بررسی و تأیید قرار گرفت. در پرسش نامه‏‏های این مطالعه سؤالاتی در ارتباط با زمان استفاده از ریتینر، مدت زمان بازگشت بزاق و تکلم به حالت عادی و وقوع گم شدن و یا شکسته شدن پلاک در طول مدت استفاده وجود داشت. میزان رضایت‏مندی بیماران از نگهدارنده‏‏های ارتودنسی در مطالعه حاضر با دو معیار سنجیده شد: روش اول پرسش مستقیم از بیمار در باره کارایی نگهدارنده در حفظ نتایج درمان ارتودنسی بود. برای این منظور از بیماران پرسیده شد که آیا از حفظ نتایج درمان در طی مدت استفاده از نگهدارنده رضایت دارند؟ در روش دوم تعداد 10 سوال (در پرسشنامه هفته اول) و 9 سوال (در پرسش نامه انتهای مطالعه) بر اساس معیار لیکرت توسط بیماران پاسخ داده شد. سپس مجموع امتیاز به دست آمده از هر پرسش نامه بر تعداد سؤالات تقسیم شد تا نشانگر میزان رضایت کلی بیمار از ریتینر ارتودنسی در طی مدت استفاده باشد. این سؤالات مواردی از جمله میزان ناراحتی بیمار از بوی پلاک، میزان ناراحتی بیمار در هنگام تکلم، نوشیدن مایعات یا جویدن غذا، میزان نارضایتی از ظاهر پلاک، مقدار درد و دشواری در گذاشتن و برداشتن پلاک و نیز میزان ناراحتی کلی از وجود پلاک در مقایسه با دستگاه ثابت ارتودنسی را در بر می‏گرفت. با توجه به این که پرسش نامه‏ها در زمان‏‏های مختلف یعنی یک هفته یا 8 ماه بعد از استفاده از نگهدارنده به بیمار داده می‏شد، برخی سؤالات آنها با یکدیگر متفاوت بود.

نتایج به دست آمده از پرسشنامه هفته اول حاکی از آن بود که بیش از 85 درصد از بیماران در طی هفته اول به صورت تمام وقت از پلاک متحرک خود استفاده کرده بودند. در تمام بیماران بازگشت تکلم و میزان بزاق به حالت عادی در ظرف یک هفته اتفاق افتاد. وقتی نظر بیماران در مورد حفظ نتیجه درمان در ظرف یک هفته پس از برداشتن دستگاه‏های ارتودنسی پرسیده شد مشخص گردید که در گروه Hawley حدود 5/93 درصد از افراد، در گروه Essix1W 90 درصد از افراد و در گروه Essix4M حدود 87 درصد از افراد از حفظ نتیجه درمان رضایت داشتند و البته این تفاوت‏‏های جزئی از نظر آماری نیز معنی‏دار نبود. از آنجا که مدت یک هفته برای بررسی حفظ نتایج درمان از نظر بیماران زمان بسیار کوتاهی است، به نظر می‏رسد که این تفاوت‏‏های جزئی از نظر بالینی نیز اهمیت چندانی ندارد. میزان رضایت کلی بر اساس میانگین امتیازات به دست آمده از پرسشنامه هفته اول در گروه Essix نسبت به گروه هاولی بیشتر بود. همچنین رضایت کلی بیماران در گروه Essix1W‏ اندکی بیشتر از گروه Essix4M بود و به همین نسبت درصد بیمارانی که به صورت تمام وقت از پلاک متحرک خود استفاده کرده بودند در گروه Essix1W کمتر از گروه Essix4M بود. اگرچه این تفاوت‏ها بسیار جزئی بود ولی به نظر می‏رسد که آگاهی بیمار نسبت به پروتکل نیمه وقت استفاده از ریتینر پس از یک هفته تأثیر مثبتی روی رضایت‏مندی وی از نگهدارنده و کاهش مدت زمان استفاده از ریتینر در طی هفته اول داشته است.

پرسشنامه انتهای مطالعه پس از 8 ماه از تحویل ریتینر به بیماران داده شد. در هر سه گروه مورد مطالعه 100-90 درصد از بیماران 6 تا 7 روز در هفته به مدت 9 تا 12 ساعت (در طی 4 ماه آخر) از پلاک خود استفاده کرده بودند. درصد موارد گم شدن و شکسته شدن پلاک در گروه Essix4M به ترتیب 4/7 درصد و 1/11 درصد بود که نسبت به سایر گروه‏ها کمی بیشتر بود، اگرچه تفاوت بین گروه‏ها جزئی و از لحاظ آماری غیر معنی‏دار بود. در ارتباط با نظر بیماران در مورد حفظ نتیجه درمان در طی 8 ماه بعد از برداشتن دستگاه‏های ارتودنسی مشخص شد که در گروه Essix4M 100 درصد از افراد از حفظ نتیجه درمان رضایت داشتند،در حالی که در گروه Essix1W و Hawley میزان رضایت از حفظ نتیجه درمان حدود 93 درصد به دست آمد. اگرچه نظر بیمار در مورد حفظ نتایج درمان تا حدودی تحت تأثیر میزان دانش و آگاهی و نیز ویژگی‏‏های شخصیتی وی می‏باشد، ولی به طور کلی اغلب بیمارانی که تحت درمان ارتودنسی قرار می‏گیرند نسبت به وضعیت دندان‏های خود حساس هستند و متوجه تغییرات جزئی در موقعیت دندان‏ها در طول درمان می‏شوند و لذا می‏توان رضایت بیمار از حفظ نتایج درمان در طی مدت استفاده از ریتینر را تا حدودی به عنوان معیار کارامدی پروتکل ریتنشن در نظر گرفت. میزان رضایت کلی بر اساس امتیازات حاصل از پرسشنامه انتهای مطالعه در گروه Hawley نسبت به سایر گروه‏ها بیشتر بود و پس از آن گروه Essix1W و در نهایت گروه Essix4M قرار داشت که البته باز هم این تفاوت‏ها از لحاظ آماری معنی‏دار نبود.

در مطالعه ی حاضر اختلاف معنی‏داری میان سه گروه مورد بررسی از نظر میزان رضایت‏مندی کلی بیماران (براساس میانگین امتیاز به دست آمده از پرسشنامه) پس از گذشت یک هفته و هشت ماه از تحویل پلاک نگهدارنده مشاهده نشد. البته تفاوت‏‏های جزئی و غیر معنی‏دار نشان دهنده محبوبیت کوتاه مدت پروتکل Essix1W و رضایت طولانی مدت بیماران از ریتینر Hawley بود. به نظر می‏رسد که بیماران رضایت بیشتری از ریتینر‏‏های فرم داده شده در خلا در هفته‏ی اول تحویل نگهدارنده دارند (Essix1W>Essix4M>Hawley)، اما 8 ماه پس از استفاده، ریتینر Hawley برتری بیشتری از جنبه رضایت‏مندی کسب می‏کند (Hawley>Essix1W>Essix4M). Pratt و همکارانش(7) رضایت و همکاری بلندمدت بیماران را بعد از استفاده از ریتینر‏‏های مختلف ارتودنسی ارزیابی کردند. نتایج مطالعه آنها به طور کلی با مطالعه‏ی ما منطبق است، چراکه آنها اعلام کردند که در ابتدای تحویل ریتینر، رضایت‏مندی از نگهدارنده فرم داده شده در خلا بیشتر بود و در طی دو سال پس از تحویل، رضایت‏مندی به حد برابری رسید و حتی پس از گذشت دو سال، ریتینر Hawley بیشتر مورد رضایت بیماران قرار گرفته بود. Vig و همکارانش(16) نیز اذعان داشتند که همکاری و رضایت بیماران در دو سال اول پس از برداشتن دستگاه‏‏های ارتودنسی با ریتینر فرم داده شده در خلأ بیشتر بود، اما با گذشت زمان و پس از گذشت دو سال از تحویل نگهدارنده میزان رضایت به نفع ریتینر Hawley تغییر کرد. یافته‏‏های مطالعه‏ی ما متفاوت از مطالعه‏ی Hichens و همکارانش(8) است، چرا که بیماران آنها در بازخوانی‏‏های 3 و 6 ماهه، نگهدارنده‏‏های فرم داده شده در خلا را بهتر دانسته بودند. دلیل این تناقض شاید مربوط به تفاوت زمان‏‏های بررسی و تفاوت در نحوه سنجش رضایت‏مندی باشد.

دلیل رضایت بیشتر از ریتینر‏‏های فرم داده شده در خلا در هفته‏ی اول تحویل نگهدارنده ممکن است مربوط به حفظ زیبایی بیمار باشد.Hichens  و همکارانش(8) دلیل ترجیح بیماران به ریتینر‏‏های فرم داده شده در خلا را احساس خجالت کمتر بیماران هنگام صحبت کردن و خندیدن دانستند. یکی از عمده ترین دلایل برای کاهش محبوبیت ریتینر‏‏های فرم داده شده در خلا استحکام پایین‏تر آنها است، زیرا به دلیل پوشانیده شدن سطح اکلوزال در برابر نیرو‏‏های فانکشنال و پارافانکشنال تحت استرس قرار می‏گیرند. این در حالی است که ریتینر Hawley بر روی سطح اکلوزال قرار نمی‏گیرد و بنابراین در طول زمان سایش کمتری پیدا می‏کند. در مطالعه حاضر نیز درصد موارد شکستگی پلاک در گروه Essix4M کمی بیشتر از سایر گروه‏ها بود، اگرچه این تفاوت معنی‏دار نبود. از دیگر عوامل موثر در کاهش رضایت‏مندی از ریتینر‏‏های فرم داده شده در خلا که توسط Pratt و همکارانش(7) ذکر شده است، رنگ‏پذیری ریتینر‏‏های شفاف می‏باشد، چرا که تمیز نگه داشتن آنها مستلزم صرف زمان بیشتری است و نفوذ رنگدانه‏ها در خلل و فرج این نگهدارنده باعث ایجاد ظاهر نامطلوب آن می‏شود. همچنین باید در نظر داشت که امکان گم شدن پلاک در نگهدارنده‏‏های شفاف بیشتر از ریتینر Hawley می‏باشد که این موضوع در مطالعه ما نیز مشاهده شد. همه این موارد ممکن است در میزان رضایت‏مندی بیماران از نگهدارنده‏‏های فرم داده شده در خلا در طولانی مدت موثر باشند. در ارتباط با ریتینر Hawley، مهم ترین مواردی که سبب نارضایتی بیماران در روز‏های اولیه استفاده از پلاک می‏شود اختلال در صحبت کردن و تلفظ حروف است که به دلیل پوشانده شدن سطح کام توسط ریتینر به وجود می‏آید.(22-20) البته بعد از گذشت مدت کوتاهی انطباق زبان با نگهدارنده و توانایی بیمار در تلفظ حروف افزایش می‏یابد و بنابراین در درازمدت، بیماران اغلب مشکل خاصی با ریتینر Hawley ندارند.

همانطور که در ابتدای بحث هم اشاره شد، به طور کلی هیچ یک از شاخص‏‏های رضایت‏مندی بین ریتینر‏‏های مختلف، تفاوت معنی‏داری نداشتند. به نظر می‏رسد که رضایت بیماران از دو نوع ریتینر  Hawleyو Essix و دو پروتکل زمانی مورد بررسی، حداقل از نظر معیار‏های بررسی شده در این مطالعه، تفاوت قابل توجهی ندارد و در نتیجه میزان رضایت‏مندی کلی بیمار نمی‏تواند معیار مناسبی برای انتخاب نوع ریتینر باشد. بنابراین بهتر است هنگام تصمیم گیری در مورد انتخاب پروتکل ریتنشن سایر عوامل مانند هزینه، زمان استفاده، زیبایی، وجود براکسیسم، تمایل بیمار به نوع خاصی از ریتینر و همکاری بیمار مد نظر قرار بگیرد.

از محدودیت‏‏های این مطالعه می‏توان به تعداد کم افراد مورد مطالعه و کوتاه بودن زمان بررسی اشاره کرد. علاوه بر آن، متغیرهایی نظیر سن و جنس که در برخی مطالعات تأثیرگذار بوده‏اند، در مطالعه حاضر بررسی نشدند. به دلیل اینکه پرسشنامه‏ها توسط خود افراد پر شده بودند، ممکن است قسمت‏هایی قابل فهم نبوده باشد یا به دلیل طولانی بودن آن، زمان کافی برای بررسی و پاسخ دهی صحیح توسط بیمار صرف نشده باشد.

این مطالعه اولین مطالعه ای است که حداقل در کشور ایران به تفصیل رضایت‏مندی بیماران را در رابطه با نگهدارنده‏‏های ارتودنسی بررسی کرده است. با توجه به اهمیت این موضوع در پیشبرد اهداف درمانی و حفظ نتایج درمان ارتودنسی پیشنهاد می‏شود در مطالعات آینده شاخص‏‏های بیشتری در رابطه با رضایت‏مندی بیماران از نگهدارنده‏‏های ارتودنسی در حجم نمونه وسیع تری از بیماران مورد ارزیابی قرار گیرد.

نتیجه گیری

در رابطه با رضایت‏مندی بیماران (بر اساس میانگین امتیازات به دست آمده از پرسشنامه) تفاوت معنی‏داری بین دو نوع ریتینرHawley  و Essix و پروتکل‏‏های زمانی مختلف مشاهده نشد. البته تفاوت‏‏های جزئی و غیر معنی‏دار نشان دهنده محبوبیت کوتاه مدت ریتینر Essix1W و رضایت طولانی مدت بیماران از ریتینر Hawley بود.

تشکر و قدردانی

این مقاله برگرفته از پایان نامه دانشجویی به شماره 538 از دانشکده دندانپزشکی مشهد می‏باشد. بدینوسیله از همکاری معاونت پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد که حمایت مالی را برای انجام این پژوه فراهم نمودند، تقدیر و تشکر می‏گردد.

  1. Sadowsky C, Sakols EI. Long-term assessment of orthodontic relapse. Am J Orthod 1982; 82(6): 456-63.
  2. Sadowsky C, Schneider BJ, BeGole EA, Tahir E. Long-term stability after orthodontic treatment: nonextraction with prolonged retention. Am J Orthod Dentofacial Orthop 1994; 106(3): 243-9.
  3. Melrose C, Millett DT. Toward a perspective on orthodontic retention? Am J Orthod Dentofacial Orthop 1998; 113(5): 507-14.
  4. Moyers RE. Handbook of orthodontics for the student and general practitioner: Year Book Publishers; 1958.
  5. Thilander B. Orthodontic relapse versus natural development. Am J Orthod Dentofacial Orthop 2000; 117(5): 562-3.
  6. Rowland H, Hichens L, Williams A, Hills D, Killingback N, Ewings P, et al. The effectiveness of Hawley and vacuum-formed retainers: a single-center randomized controlled trial. Am J Orthod Dentofacial Orthop 2007; 132(6): 730-7.
  7. Pratt MC, Kluemper GT, Lindstrom AF. Patient compliance with orthodontic retainers in the postretention phase. Am J Orthod Dentofacial Orthop 2011; 140(2): 196-201.
  8. Hichens L, Rowland H, Williams A, Hollinghurst S, Ewings P, Clark S, et al. Cost-effectiveness and patient satisfaction: Hawley and vacuum-formed retainers. Eur J Orthod 2007; 29(4): 372-8.
  9. Nanda RS, Kierl MJ. Prediction of cooperation in orthodontic treatment. Am J Orthod Dentofacial Orthop 1992; 102(1): 15-21.
  10. Mehra T, Nanda RS, Sinha PK. Orthodontists' assessment and management of patient compliance. Angle orthod 1998; 68(2): 115-22.
  11. Egolf RJ, BeGole EA, Upshaw HS. Factors associated with orthodontic patient compliance with intraoral elastic and headgear wear. Am J Orthod Dentofacial Orthop 1990; 97(4): 336-48.
  12. Littlewood SJ, Millett DT, Doubleday B, Bearn DR, Worthington HV. Orthodontic retention: a systematic review. J Orthod 2006; 33(3): 205-12.
  13. Kouguchi M, Itoh K, Yamabe K, Morimoto N, Yabuno H, Iwami Y, et al. [Recognition of orthodontic patients and their parents about the orthodontic treatment and results--a questionnaire method]. Nihon Kyosei Shika Gakkai Zasshi  1990; 49(5): 454-65.
  14. Wong P, Freer TJ. Patients' attitudes towards compliance with retainer wear. Aust Orthod J. 2005; 21(1): 45-53.
  15. Stratton CS, Burkland GA. The effect of maxillary retainers on the clarity of speech. J Clin Orthod 1993; 27(6): 338-40.
  16. Vig KW. Patient compliance to wear orthodontic retainers during postretention may vary by age, gender, and time since braces were removed. J Evid Based Dent Pract 2012; 12 (3 Suppl): 202-3.
  17. Bennett ME, Tulloch JF. Understanding orthodontic treatment satisfaction from the patients' perspective: a qualitative approach. Clin Orthod Res 1999; 2(2): 53-61.
  18. Travess HC, Newton JT, Sandy JR, Williams AC. The development of a patient-centered measure of the process and outcome of combined orthodontic and orthognathic treatment. J Orthod 2004; 31(3): 220-34; discussion 201-2.
  19. Vig KW, Weyant R, O'Brien K, Bennett E. Developing outcome measures in orthodontics that reflect patient and provider values. Semin Orthod 1999; 5(2): 85-95.
  20. Haydar B, Karabulut G, Ozkan S, Aksoy AU, Ciger S. Effects of retainers on the articulation of speech. Am J Orthod Dentofacial Orthop 1996; 110(5): 535-40.
  21. Wan J, Wang T, Pei X, Wan Q, Feng W, Chen J. Speech effects of Hawley and vacuum-formed retainers by acoustic analysis: A single-center randomized controlled trial. Angle Orthod. 2017; 87(2): 286-92.
  22. Atik E, Esen Aydinli F, Kulak Kayikci ME, Ciger S. Comparing the effects of Essix and Hawley retainers on the acoustics of speech. Eur J Orthod 2017; 39(4): 440-5.